Farklı vücut ağırlığındaki bireylerin diyetlerinin ultra işlenmiş besin tüketimi ve çevresel etkiler açısından karşılaştırılması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, BESLENME VE DİYETETİK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MEHMETCAN KEMALOĞLU
Danışman: MÜGE YILMAZ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, farklı vücut ağırlığındaki yetişkinlerde ultra işlenmiş besin (UİB) tüketimini ve bu tüketimin çevresel ayak izleri [karbon ayak izi (CF) ve su ayak izi (WF)] üzerindeki etkilerini değerlendirmeyi; ayrıca UİB tüketimi ile antropometrik göstergeler ve sürdürülebilir beslenme davranışları arasındaki ilişkileri incelemeyi amaçlamaktadır. Kesitsel tipteki araştırmaya 571 yetişkin birey (178 normal ağırlıktaki, 216 hafif şişman, 177 obez) dahil edilmiştir. Katılımcıların sosyodemografik ve antropometrik ölçümleri kaydedilmiş, diyet alımları 24 saatlik geriye dönük besin tüketim kaydı yöntemiyle belirlenmiştir. Tüm besinler NOVA sınıflamasına göre işlenme düzeyine göre ayrılmış, UİB'lerden gelen günlük enerji oranı hesaplanmıştır. Buna göre katılımcıların UİB tüketim düzeylerindeki artışın etkisini değerlendirmek ve gruplar arası örneklem dağılımında istatistiksel gücü korumak amacıyla veriler tertillere ayrılmıştır: T1 (≤%4,6), T2 (%4,7–20,2), T3 (≥%20,3). Çevresel ayak izi değerlendirmelerinde uluslararası veri setleri kullanılmıştır. Sürdürülebilir Beslenmeye Yönelik Davranış Ölçeği (SBYDÖ) ile bireylerin sürdürülebilirlik odaklı davranışları ölçülmüştür. UİB'lerden gelen enerjinin günlük enerjiye katkısı ortalama %15,7±16,2 bulunmuştur. Normal ağırlıktaki bireylerde bu oran %19,6±18,1, obezlerde ise %10,5±12,9'dur (P < 0,001). UİB tüketimi, yaş ve BKİ ile negatif korelasyon göstermiştir (P < 0,001). UİB tüketimi arttıkça SBYDÖ toplam puanı ve alt boyut puanları azalmıştır (P < 0,001). T3 grubunun sürdürülebilir beslenme davranış puanı (63,8±10,6), T1 grubuna göre (68,9±8,7) anlamlı derecede daha düşük bulunmuştur (P < 0,001). Çevresel ayak izi açısından; CF ve WF değerleri UİB tüketimine göre doğrusal bir artış göstermemiştir. T2 grubunda CF (4,3±2,7 kg CO₂e) ve WF (4802±2375 L) en yüksek düzeydeyken, T3 grubunda (CF: 3,9±2,4 kg CO₂e, WF: 4297±2077 L) anlamlı düşüş saptanmıştır (P < 0,05). Çok değişkenli regresyon analizlerinde, UİB tüketimi ile SBYDÖ puanı arasında bağımsız ve negatif bir ilişki bulunmuştur (β= –0,31; P < 0,001). Ancak UİB ile CF ve WF arasında enerjiyle düzeltilmiş modellerde anlamlı ilişki saptanmamıştır. Bu çalışmada, UİB tüketiminin artışı sürdürülebilir beslenme davranışlarında zayıflama ile ilişkili bulunmuştur. Ancak çevresel ayak izleri ile UİB tüketimi arasında doğrusal bir ilişki gözlenmemiş; UİB tüketiminin çevresel etkilerinin diyet içeriğine göre değişebileceği gösterilmiştir.