İbn Hişâm el-Ensârî’nin Muğni’l-lebîb Adlı Eseri Bağlamında Şiirle İstişhâd

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Celal Öral

Danışman: Halim Öznurhan

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada Arap gramerinde istişhâd konusu İbn Hişâm el-Ensârî'nin, Muğni'l-lebîb 'an kutubi'l-e'ârîb adlı eseri özelinde incelenmiştir. Birinci bölümde müellifin hayatı, ilmi kişiliği ve Arap gramerine yaptığı katkılardan bahsedildi. Çoğunluğu nahiv alanında olmak üzere birçok eseri olan müellifin bu eseri etraflıca tanıtıldı. İkinci bölümde Arap gramerinde istişhâd konusu ele alındı, İslâmiyetin bidayetinden günümüze kadar Arap Dil gramerinin en büyük koruyucusu olan Kur'ân-ı Kerim, hadisler ve Arap şiirinin Arap gramerindeki istişhâd yönlerinden bahsedildi. Üçüncü bölümde İbn Hişâm el-Ensâri'nin nahve dâir Muğni'l-lebîb 'an kutubi'l-e'ârîb isimli eserinde geçen şiir beyitleri istişhâd açısından ele alındı. İbn Hişâm Muğni'l-lebîb 'an kutubi'l-e'ârîb adlı eserinde istişhâd için kullandığı ayet sayısı mükerrer olanlarla beraber üç bine ulaşmaktadır. Hadislerin dilsel istişhâdda kullanılması konusunda ihtilaflar olmasına rağmen İbn Hişâm bu eserinde hadisleri şâhid olarak getirmiş ve onların kullanımını teşvik etmiştir. Ayrıca müellifin, Arap kelâmına büyük önem verdiği ve nahvî kâidelerin tespitinde istişhâd etmede onları kullandığı görülmektedir. İbn Hişâm'ın Arap Dil kâidelerini tespit ederken kullandığı en önemli argümanlardan birisi de Arap şiiridir. İlk dönemlerden itibaren şiirler, Arap Dili alanında yazılan eserlerde şâhid olarak kullanılmış, aynı zamanda sarf ve nahiv alanında yazılan eserlerde de Arap gramer kurallarının tesbitinde şiirler delil getirilerek kurallar ispatlanmaya çalışılmıştır. Bu çalışmamızda İbn Hişâm el-Ensârî'nin, Muğni'l-lebîb 'an kutubi'l-e'ârîb adlı eserinde geçen edatlar/harflerle ilgili şiirileri istişhâd açısından detaylı bir şekilde ele aldık. Çalışma neticesinde müellifin, Arap dil kâidelerinin kaynağını oluşturan başta Kur'ân âyetleri olmak üzere hadisler ve Arap kelâmı olan şiirlere sıklıkla başvurduğu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Arapça, İstişhâd, Delil, İbn Hişâm el-Ensârî, Muğni'l-lebîb.