Hasan Ez-Zîbârî’nin Hâşiyetü’l-Hâşiye ʻala’l-Fevâ’idi’z-Ziyâ’iyye Fî Şerhi’l-Kâfiye İsimli Eseri: Tahkik Ve Tahlili

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: FERİDUN YILDIRIM

Danışman: Halim Öznurhan

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, 17. yüzyılda yaşayan Hasan b. Muhammed ez-Zîbârî'nin, Arapça nahiv ilmine dair yazdığı Hâşiyetü'l-Hâşiye adlı eserini incelemektedir. Eser, İbnü'l-Hâcib'in el-Kâfiyesi ile buna yazılan şerh ve haşiyelere yapılmış bir haşiyedir. Bu yönüyle, dönemin dil ilmi ve şerh-haşiye geleneği hakkında önemli bilgiler sunaduğundan ayrı bir öneme sahiptir. Çalışmada öncelikle müellifin hayatı, ilmî kişiliği ve eserleri hakkında bilgi verilmiş; ardından şerh ve haşiye geleneği genel hatlarıyla ele alınmıştır. Devamında, eserin nüshaları tanıtılmış ve tahkik yöntemine dair esaslar açıklanmıştır. Tezin ikinci bölümünde ise metnin tenkitli neşri yapılmış ve Zîbârî'nin kullandığı yöntem ile ilmî yaklaşımı analiz edilmiştir. Tahkik çalışmasında, nüshalar arasındaki farklılıklar İSAM tahkik kuralları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Araştırmalar sonucunda dört farklı nüshaya ulaşılmıştır. Mevcut nüshalar arasında en okunaklı, eksiksiz ve anlaşılır olanın Diyanet İşleri Başkanlığı Yazma Eser Kütüphanesi'nde bulunan nüsha olduğu tespit edilmiş ve ana nüsha olarak kabul edilmiştir. Çalışmada, söz konusu nüsha diğer iki nüsha ile karşılaştırılmış; ibareler arasındaki farklılıklar tespit edilerek dipnotlarda gösterilmiştir. Araştırma, Zîbârî'nin yalnızca nahivde değil; sarf, belagat, mantık, hadis ve tefsir gibi alanlarda da derin bir birikime sahip olduğunu göstermiştir. Hâşiyede, karmaşık konuları sade ve akıcı bir dille açıklamış; nahivle mantığı birleştirme çabasıyla özgün bir yaklaşım ortaya koymuştur. Çalışma, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, araştırmanın konusu, amacı ve yöntemi ele alınmıştır. Birinci bölümde metin, müellif, şerh, şârih, hâşiye, muhaşşî, hâşiyetü'l-hâşiye kavramları ile eserin nüshaları, özellikleri ve tahkikte izlenen yöntem hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise yazma eserin tahkiki ortaya konulmuş, sonuç kısmı ile çalışma nihayete erdirilmiştir.