Monopolün Refah Kaybı: Teori ve Uygulama

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2009

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Yalçın Pamuk

Danışman: Faik Bilgili

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Modern iktisadi literatürde, monopolün refah maliyeti üç bileşenden oluşmaktadır: (i) Tahsis etkinsizliği, (ii) X-etkinsizliği, (iii) rant-kollama ve rant-savunma maliyetleri.Monopolün olumsuz bir sonucu, kaynak tahsisi etkinsizliğidir. Monopolcüler, fiyatı marjinal maliyetin üstüne yükselterek çıktıyı sınırlandırırlar, yani, kaynak tahsisini bozarlar ve böylece tüketici refahını azaltırlar. Tahsis etkinsizliğinden kaynaklı refah kaybının tahminine yönelik ilk çaba 1954'te Arnold Harberger tarafından gösterildi. Bu yaklaşımda, refah kaybı tüketici fazlasındaki ?dara kaybı? ile ölçülmüştür. Harberger, monopolden doğan refah kaybı miktarının, ulusal gelirin %0.1'inden daha büyük olmadığını savunmuştur. Harberger'in çalışmasının yayınlanmasından günümüze değin, bu konuda önemli bir literatür ortaya çıkmıştır.Monopolün tahsis kaybının hesaplanmasında, girdilerin rekabetçi piyasalardaki kadar etkin kullanıldığını varsaymak konusunda ortak bir genel kabul oluşmuştur. Oysa, Harvey Leibenstein'e (1966) göre, rekabetin maliyetler üzerinde önemli bir etkisi olabilir, çünkü rekabet piyasadaki firmalar üzerinde büyük bir disipline edici baskı kaynağı olarak hizmet görür. Böylece, rekabetçi maliyetler monopolcü maliyetlere oranla daha düşüktür ve bu maliyet farkı monopolün refah kaybının hesaplanmasında dikkate alınmalıdır.Monopolün diğer bir etkinsizliği, monopol pozisyonlarını elde etme, sürdürme ve koruma çabalarının ortaya çıkardığı rant-kollama maliyetlerinden kaynaklanmaktadır. Gordon Tullock'a (1967) göre, monopol kârlarını elde etmek için bir fırsatın var olması, kaynakları monopol gücü elde etme yönünde cezp eder ve bu kaynakların fırsat maliyetleri aynı zamanda monopolün de sosyal refah maliyetleridir. Richard A. Posner (1975), monopolcü rant-kollama faaliyetinden doğan refah kaybının monopol kârına eşit olma eğilimi göstereceğini savunmuştur. İlâve olarak, tüketicilerin, piyasanın monopolizasyonunu önlemeye yönelik rant-savunma harcamaları söz konusudur.Bu çalışmanın amacı, ilk olarak, bu konudaki literatürü analiz etmek ve ikinci olarak, Türkiye imalat sanayinde monopole atfedilebilir olan toplumsal refah kaybını hesaplamaktır. Uygulama bölümünde, monopolün refah kaybının yukarıda bahsedilen üç bileşenini içeren Cowling-Mueller (1978) metodolojisi ve Türkiye İstatistik Kurumu'ndan temin edilen 1980-2001 Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri Analiz Veri Kütüğü datası kullanılmıştır. Monopolcü tahsis kaybı GSYİH'nın yaklaşık %0.1'i ve monopolün maksimum toplam refah kaybı GSYİH'nın %1 ile %1.5'i aralığında hesaplanmıştır. Bu sonuçlar Harberger ve Onu takip eden diğer iktisatçıların bulgularını teyit etmektedir. Ayrıca, analiz sonuçları, monopolden doğan refah kaybının büyük bölümünün nispeten az sayıdaki endüstrilerde yoğunlaştığını göstermektedir.