Osmanlı Vezîr-i a'zamlarının İmar Faaliyetleri (Fatih Sultan Mehmed Döneminin Sonuna Kadar)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Zeynep Aytekin

Danışman: Sultan Murat Topçu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma; Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Sultan II. Mehmed döneminin sonuna kadar Osmanlı devlet idaresinde "padişahın mutlak vekili" olarak vezîr-i a'zamlık makamında bulunmuş olan on dokuz paşanın îmar faaliyetlerini konu edinmiştir. Vakfiye, vakıf tahrir defteri kayıtları, arşiv belgeleri, kitabeler ve diğer kaynaklar vasıtasıyla tespit edilen vezîr-i a'zamların îmar faaliyetlerinin büyük çoğunluğunu; cami, zaviye, medrese, mektep, türbe, çeşme ve su yolları gibi hayır eserleri ile bedesten, han, arasta, hamam ve dükkân gibi gelir getiren ticaret yapılarının oluşturduğu görülmüştür. Vezîr-i a'zamların büyük çoğunluğunun imaretleri için vakıf kurdukları, yapı topluluğuna işaret eden imaretlerin bünyesinde cami ya da zaviyeler dışında yemek pişirme, servis etme ve depolama mekânlarının bulunduğu tespit edilmiştir. Vezîr-i a'zamlar ayrıca sultanın emirleri ya da görülen ihtiyaç üzerine kule ya da köprü gibi askerî yapıların inşasını da üstlenmişlerdir. Paşaların îmar faaliyeti için; askerî ve ticarî önemi olan stratejik merkezler ile yakın çevrelerini ve haslarının bulunduğu bölgeleri tercih ettikleri görülmüştür. Çandarlı ailesinden gelen vezîr-i a'zamların İznik ve Serez'de, Şah Melek Paşa'nın Edirne'de, Bayezid Paşa'nın Amasya ve Bursa'da, Koca Mehmed Paşa'nın Osmancık'ta, Zağanos Paşa'nın Balıkesir'de, İshak Paşa'nın İnegöl ve Ankara'da, Mahmud Paşa'nın İstanbul ve Hasköy'de, Rum Mehmed Paşa'nın Üsküdar ve Tire'de, Gedik Ahmed Paşa'nın ise Afyonkarahisar ve Denizli'de îmar faaliyetlerini yoğunlaştırdığı tespit edilmiştir. Vezîr-i a'zamların etnik kökenlerinin ya da geldikleri zümrenin (ilmiye ya da seyfiye) îmar faaliyetlerinde farklılık yaratan bir etken olmadığı ve vezîr-i a'zamlık makamında kalınan süreye bağlı olarak îmar faaliyetlerinin arttığına dair kesin bir hükümde bulunulamayacağı anlaşılmıştır. Ancak Sultan II. Mehmed döneminde artan ekonomik zenginliğe bağlı olarak vezîr-i a'zamların îmar faaliyetlerinde artış olduğu gözlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Vezîr-i a'zam, Sadrazam, Osmanlı, Îmar Faaliyeti, Vakıf