Gagavuz Türkçesinde zaman, görünüş, kip ve kiplik

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: EBRU DİLBAS

Danışman: GÖKÇE YÜKSELEN PELER

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Tarihî süreçte geniş bir coğrafyaya yayılan Türk toplulukları içinde Gagavuzların kendine özel bir yeri vardır. Gagavuz Türkleri, Hristiyan olmalarına rağmen Türk kimliğini korumuşlardır ve günümüzde büyük çoğunluğu Moldova'ya bağlı Gagauz Yeri olmak üzere Ukrayna, Bulgaristan, Romanya, Yunanistan ve Türkiye gibi farklı ülkelerde yaşamaktadırlar. Bu Türkler Türkiye Türkçesine çok yakın Türk lehçelerinin kendine has özelliklerine sahip Gagavuz Türkçesini konuşurlar. Gagavuz Türkçesi Güneybatı grubu Türk lehçelerinden birisidir. Günümüzde dil bilgisi kitaplarında ''zaman ekleri'' veya ''şekil ve zaman ekleri'' olarak adlandırılan fiil çekim eklerinin birden fazla anlamı ve işlevi bulunmaktadır. Fiillere gelerek cümlenin yüklemini oluşturan biçim birimlerin zaman işleviyle birlikte görünüş, kip-kiplik işlevleri de bulunmaktadır. Bu çalışmanın birinci bölümünde zaman, görünüş, kip-kiplik kavramları, Gagavuz Türkleri ve Gagavuz Türkçesi ile ilgili teorik bir bilgi verilmiştir. İkinci bölüm olan inceleme bölümüne kuramsal bir altyapı oluşturulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde Gagavuz Türkçesiyle yazılmış olan romanlar, hikâyeler, masallar, ders kitapları ve gazeteler gibi yazılı kaynaklar taranıp fiil çekiminde yer alan eklerin zaman, görünüş ve kiplik görevleri tespit edilmiştir. Göksel-Kerslake'in zaman, görünüş ve kiplik başlıkları altındaki sınıflandırması örnek alınarak tespit edilen örnekler ait oldukları başlıklar altında toplanarak düzenlenmiştir. Türkiye Türkçesine aktarılarak belirlenen işaretleyicilerin metindeki anlamına ve işlevine odaklanılmıştır. Bu çalışma, dil biliminin önemli araştırma alanlarından biri olan zaman, görünüş, kip ve kiplik konusunu Gagavuz Türkçesi örneğinde betimleyen bir çalışma olmuştur. Anahtar Kelimeler: Gagavuz Türkçesi, zaman, görünüş, kip, kiplik