Abdülkâhı̇r el-Cürcânî'de alımlama estetiği - Delâı̇lu'l-İ`câz örneğı̇

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SULTAN DURAN GÜRBÜZ

Danışman: Kadir Kınar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, Abdülkâhir el-Cürcânî'nin Delâilu'l-İ´câz adlı eseri özelinde alımlama estetiğine dair görüşlerinin neler olabileceğini konu edinmektedir. Okur merkezli kuramlardan biri olan alımlama estetiği, edebiyat metnindeki anlamın okurun bireysel algı ve deneyimine göre şekillendiğini savunan bir yaklaşımdır. Alımlama estetiğine dair bulgular, kadim Arap edebiyatında da izlek olarak bulunmaktadır. Alımlama estetiğinin Cürcânî bağlamında araştırma konusu edilmesinin sebebi ise ondaki "estetik anlam" arayışının içeriği ve niteliğidir. O edebiyat eleştirisinin merkezine Kur'ân'ın i´câzını koyar ve buradaki tespitlerini diğer edebî metinler üzerine tatbik eder. Cürcânî, Kur'ân metnindeki eşsiz ve etkileyici anlatının kaynağını "söz dizimi" ilkesine dayandırır. Cürcânî'de alımlama estetiğinin temel iddiaları, söz dizimi başta olmak üzere, "sentaktik anlamlar, anlamın anlamı, fesâhat, i´câz" gibi kavramlar ekseninde ele alınmıştır. Bu çalışma, şu temel sorular etrafında şekillenmiştir: Arap edebiyatı eleştiri geleneğinde alımlama estetiğinin görünürlüğü nedir? Cürcânî'nin okurun anlam inşasındaki rolüne bakışı, Batı'daki modern okur merkezli eleştirilerle ne ölçüde örtüşmektedir? Cürcânî'nin i'câz teorisi, okurun estetik algısı bağlamında nasıl bir model sunmaktadır? Bu ve benzer sorulara verilen yanıtlar doğrultusunda, Cürcânî'nin metin anlayışının Batı'daki alımlama estetiği kuramlarıyla benzer ve farklı yönleri tespit edilmiş ve onun alternatif bir alımlama yaklaşımı sunduğu ortaya konmuştur. Bu araştırma, Cürcânî özelinde alımlama estetiğinin Arap edebiyatındaki yansımalarını inceleyen ilk çalışma olması niteliğiyle hem literatürdeki bu boşluğu doldurmayı hem de sonraki çalışmalara zemin hazırlamayı hedeflemektedir.