Sahâbe ve tâbiînin merfû hadislere muhâlefeti problemi -Abdürrezzak'ın Musannef'i özelinde-

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: AHMET ÖKDEM

Danışman: Süleyman Doğanay

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, sahâbe ve tâbiîn nesillerinin bazı merfû hadislere yönelik fetvâ ve uygulamalarında ortaya çıkan muhâleflerinin sebeplerini, betimleyici bir yöntemle tarihî ve ilmî bağlamda analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu tez, muhâlefet problemini çözme amacını gütmemekle birlikte, böyle bir çözümün temellendirilmesine yönelik tarihî altyapıyı ortaya koymaktadır. Tezde iki ana bölüm yer almakta; ilk bölümde muhâlefet kavramı incelendikten sonra sahâbe ve tâbiînin hadislere muhâlefet sebepleri teorik düzlemde, ikincisinde ise Abdürrezzak'ın el-Musannef''inde geçen örnekler üzerinden pratik düzlemde ele alınmıştır. Bu çalışma, onların rivâyet ve tatbik anlayışına ışık tutarak hem hadis hem de fıkıh tarihi açısından veriler sunmaktadır. Bu çalışmaya göre sahâbe ve tâbiîn merfû hadislerle her zaman mutlak olarak amel etmemişlerdir. Onların hadis karşısındaki tutumları; dönemsel bilgi birikimi, ictihadî yaklaşım biçimleri ve sosyal-hukukî şartlara göre farklılık göstermektedir. Bu durum, onların hadise muhâlefetini, bilinçli ve gerekçelere dayalı bir tutum olarak ortaya koymakta, keyfîlikten uzak bir metodolojiyi işaret etmektedir. Ayrıca, bu muhâlefetin çoğu zaman rivâyetin bilgi değeriyle değil, o rivâyetin dinî hükme dönüştürülmesinde izlenen metodolojiyle ilgili olduğu görülmüştür. Sonuç olarak tez, merfû hadislere muhâlefet olgusunun, sahâbe ve tâbiîn için hadislerin değerini reddetmek anlamına gelmediğini; bilakis, dönemin ilmî koşullarına ve hadisle amel kriterlerine bağlı olarak şekillenen çok katmanlı bir yaklaşımın ürünü olduğunu göstermektedir.