Dersimlilik fenomeni bağlamında Tunceli'de Alevilik anlayışındaki değişimin müzik üzerindeki yansıması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, MÜZİK BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AZİZ ERDOĞAN
Danışman: Nazife Oya Levendoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmada Tunceli'de Alevilik anlayışında meydana gelen değişim ve bu değişimin müzik üzerinden takip edilebilidiği var sayılan Dersimlilik fenomeni temel hareket noktası olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda çalışmanın temel amacı "Dersim Aleviliğinde meydana gelen değişimin müzik üzerindeki yansıması" şeklinde belirlenmiştir. Çalışmanın yöntemi ise fenomenoloji deseni kapsamında görüşmecilerin Dersimlilik ve Alevilikle ilgili deneyimlerinin ortak anlamları ortaya konduktan sonra bu anlamların müzik üzerindeki yansıma biçimlerine ulaşmayı hedefleyen nitel bir çalışma olarak tasarlanmıştır. Bu minvalde yarı yapılandırılmış görüşme, katılımcı gözlem ve yazılı kaynaklar araştırmanın veri toplama araçları olarak belirlenmiştir. Görüşmecilerle gerçekleştirilen görüşmeler, Alevilik uygulamalarına dair alandan elde edilen veriler ve çalışmanın bütününde tutulan günlükler içerik analizine tabi tutulmuştur. Söz konusu analizler Alevilik yönelimleri bağlamında önceden belirlenen ana temalar etrafında anlamlı bütünler haline dönüştürülmüştür. Ayrıca içerik analizinde görüşmecilerin Alevilik ve Dersimliliğe dair görüşlerinde ön plana çıkan, Aleviliği ve Dersimliliği görünür kıldığı düşünülen bütün simgeler tespit edilmeye çalışılmıştır. Böylece farklı Alevilik yönelimlerinde; hangi simgelerin ön plana çıkarıldığı, hangilerinin arka plana itildiğine bakılarak hatırlayan öznelerin ve hatırlanan nesnelerin Alevilik yönelimlerindeki pozisyonları hakkında fikir edinme imkânı ortaya çıkmıştır. Buradan hareketle sözlü kaynak olarak belirlenen 5, örneklem grubu olarak belirlenen 26 kişiyle derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Söz konusu 5 kişiden, kendilerinden alınan bilgilerle ilgili olarak isimlerinin çalışmada geçmesi hususunda gerekli izinler alınmış ve ilgili görüşmelerin tarihi ve yeri hakkındaki bilgiler sözlü kaynaklar kısmında belirtilmiştir Müzikal analizler ise fenomonolojik yaklaşımın gereklerine uygun olarak iki farklı aşama için tasarlanmıştır. Bunlardan birincisi 1944 ile 2000'li yıllar arasında 90 farklı kişinin seslendirdiği eserler üzerinde simgesel, makamsal (motif ve çekirdek analizleri), çalgı tipi, perde yapısı ve ses sistemlerine yönelik analizler gerçekleştirilmiş; bu analizlerde ön plana çıkan karakteristikler ve bu karakteristiklerin simgelerle oluşturduğu birliktelik tipleri tespit edilmeye çalışılmıştır. İkinci aşamada ise benzer bir yaklaşım, Alevilik yönelimlerine göre kategorilendirilen 17görüşmeciye ait müzikal kayıtlar üzerinde gerçekleştirilmiştir. Böylece ortaya çıkan sonuçlar birinci aşamada elde edilen verilerle karşılaştırılarak müzik, simge ve anlam ilişkisi Dersimlilik ve Alevilik ilişkisi bağlamında değerlendirilmiştir. Burada birinci aşamada elde edilen veriler bağlamında müzik, simge anlam ilişkisi açısından nasıl bir tarihsel sürekliliğin olduğu ortaya konmuş; ikinci aşamada ise bu tarihsel sürekliliğin Alevilik yönelimlerindeki izdüşümü takip edilmiştir. Çalışmanın sonuçlarından bazıları şöyle özetlenebilir: Alevilik anlayışındaki değişime rağmen simge, anlam ve müzikal algılama açısından belirli simgelerin müziğin belirli yapısal unsurlarıyla (ağırlıklı olarak Nevruz, Huzi ve Hüseyni makamlarına ait belirli makamsal motif tipleriyle) birliktelik ve süreklilik oluşturması söz konusudur. Ancak bu birliktelik ve süreklilik temelli bütünselliğin Dersimlilik- Alevilik ilişkisi kapsamındaki işlevselliği ve işaret ettiği anlam boyutu ise değişkenlik arz etmektedir. Bu değişkenliği görünür kılmak açısından Dersimlilik ve Alevilik ilişkisine dair inanç yönelimli, kültürel yönelimli, etnik kimlik yönelimli ve bireysel yönelimli Alevilik anlayışları olarak dört ana kategori belirlenmiştir. Örneğin bireysel yönelimli Alevilik anlayışına sahip olduğu düşünülen görüşmecilerde bu bütünsellik, kolektif hatırlamaya zemin oluşturan bir anlam boyutundan ziyade müzik –simge ilişkisindeki estetik boyutların ön plana çıkarıldığı bir hatırlama biçimine işaret etmektedir. Dolayısıyla bu kategorideki görüşmecilerin simgelerle ve bu simgelerin anlamlarıyla sadece müzikle ilişkili ortamlarda temaslarının olduğu ileri sürebilir. Anahtar Kelimeler: Tunceli, Dersimlilik, Alevilik, Müzik, Fenomenoloji