Yenileşme Dönemi Türk anlatılarının arketipsel eleştiri yöntemleri ile incelenmesi (1796-1895)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2017

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ZELİHA ÖZTÜRK

Danışman: Mümtaz Sarıçiçek

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Edebî metin, kurgusal yapısı itibariyle zengin bir arka plana sahiptir. Bu arka plan, metin düzeyine yükselirken insanlığın bilinç dışından kaynaklanan ve "arketip" olarak adlandırılan kolektif kodlarla estetik bir yapıya dönüşür. Edebî bir eser yazarının olduğu kadar ait olduğu toplumun psikodinamik yaşantısından da izler taşıyan kültürel bir malzemedir. Edebî metnin ve dolayısıyla insanlığın bilinç dışında insan türünün yüzyıllardır sürdürdüğü yaşamın izleri vardır ve bu izler örüntüler hâlinde insanın bilinç dışına yerleşmiştir. Bu izler edebî bir eser düzeninde "arketip" (ilk örnek) vasıtasıyla ifade edilir. Arketiplerin, insanları -özel anlamda sanatçıyı / yazarı- yönetme ve yönlendirme gücü vardır. Arketipçi eleştiri, edebî eserdeki arketip kullanımlarını tespit ederek bunların işlevini metnin estetik değerini göz ardı etmeden değerlendirmeyi ve edebî metni yeniden anlamlandırmayı amaçlar. Bu eleştiri insanı bireyselden çok topluluksal ve evrensel kültür içinde görme eğilimindedir. Bu sebeple arketipsel eleştiri edebî eserde insanlığın ortak kültürel mirasını / yaşantısını bulmanın yolunu arar. Türk Edebiyatı'nda yenileşme döneminin başlangıcı olarak kabul edilen 1796-1895 tarihleri aralığındaki roman ve hikâyenin ele alındığı bu çalışmada, söz konusu dönem metinleri arketipsel eleştiri yöntemi ile incelenmiştir. Arketipsel eleştiri yöntemine dair teori çalışmasını içeren giriş bölümünün ardından gelen inceleme bölümü "metin tertibi", "muhteva", "biçim" ve "üslup" olmak üzere dört başlık hâlinde ele alınmış ve dönem metinlerinin bu başlıklarda içerdiği arketipsel unsurlar tespit edilerek çözümlenmiştir. Ele alınan arketiplerin geleneksel / yerel ve evrensel kültür ile bağlantıları yorumlanarak Türk Edebiyatı'nın ele alınan dönemine yeni bir okuma denemesi getirilmiştir.