Ahıska Türkleri Ağzı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili Ve Edebiyatı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2011
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Erdinç DEMİRAY
Danışman: Nevzat Özkan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Ahıska Bölgesi bugünkü Gürcistan'ın güneybatısında, Türkiye'nin kuzeydoğusunda Ardahan iline komşu bir bölgenin adıdır. Ahıska bölgesindeki Türk varlığı ağırlıklı olarak bölgede XI. yüzyıldan itibaren görülen Oğuz/Türkmen ve XII. yüzyılda görülen Kıpçakların yerleşmelerine dayanır.Müslüman Oğuz/Türkmen ve Hıristiyan Kıpçak boyları, Osmanlıların XVI. yüzyılda bölgeyi fethetmesinin ardından, Oğuz/Türkmen dili ve kültürü baskın olmakla kaynaşmıştır.XIX. yüzyılda Rusların bölgeyi ele geçirmelerinin ardından yaklaşık 100 yıl Osmanlılarla Ruslar arasındaki hâkimiyet mücadelesi devam etmiş, 1921 yılında imzalanan Moskova Anlaşması ile Ahıska bölgesi Gürcistan'a bırakılmıştır.1944 yılında 100.000'in üzerinde Ahıska Türkü Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan'a sürgün edilmiş ve bir daha vatanlarına dönememişlerdir.Selçuklu, Gürcü, Atabekler Beyliği, İlhanlı, Karakoyunlu, Safevi ve Osmanlı himaye ve hâkimiyetleri, Rus işgali ve sonrasında yaşanan göçler, bölgede yaşayan Türklerin boy adlarını büyük ölçüde kaybetmelerine sebep olmuştur. Bu sebeple, sürgün sırasında küçük bir kitleyi oluşturan Terekemeler/Karapapaklar dışında, bölge halkı kendini ?Türk/Osmanlı Türkü? olarak adlandırmıştır. Ahıska Türkleri kavramı da sürgün sonrasında ortak bir kimlik olarak ortaya çıkan, etnik değil coğrafyaya bağlı bir adlandırmadır.Günümüzde sayıları yarım milyondan fazla olan Ahıska Türkleri Kazakistan, Azerbaycan, Rusya Federasyonu, Türkiye, Kırgızistan başta olmak üzere Ukrayna, Amerika Birleşik Devletleri ve Gürcistan'a dağılmış olarak yaşamaktadır.Çalışmamızın ?Giriş? kısmında bölgenin coğrafi konumu, tarihî geçmişi, Ahıska Türklerinin etnik kökeni ve sosyal hayatı ile edebiyatı ana hatları ile işlenmiştir. İnceleme kısmında, Ahıska Türkleri ağzı ?Ses Bilgisi?, ?Şekil Bilgisi?, Söz Dizimi? ve ?Başka Dil ve Lehçelerin Etkisi? olmak üzere dört bölümde incelenmiş; ?Sonuç?, ?Kaynakça? ve ?Ekler? bu bölümlerin sonunda yer almıştır. Ardından çalışmamızın temel malzemesini oluşturan ?Metinler?e ve metinlerde yer almayan kayıtlarımızda geçen ya da metin dışı olarak derlediğimiz kelimelerden meydana getirdiğimiz ?Sözlük?e yer verilmiştir.Ses ve şekil bilgisi incelememiz, Ahıska Türkleri ağzında sadece ?á, ?, ú ve ó? ara ünlülerinin bulunduğunu; kelime köklerinde ve bazı eklerde ünlüler bakımından kalınlaşma eğilimi gösterdiğini; bu eğilim sebebiyle ünlü-ünsüz uyumsuzluğu bulunduğunu; kelime sonlarındaki dar ünlülerin daima ?i? olarak kullanıldığını, ancak ekleşme sırasında kelime içine geçtiğinde bu ünlülerin ünlü uyumlarına yeniden girdiğini; dar ünlüye sahip eklerde genellikle yuvarlak ünlülü şekillerin kullanıldığını; dil ve dudak benzeşmesinin neredeyse hiç bulunmadığını; özellikle kelime başında bulunan tonsuz- patlayıcı ünsüzlerin, yarı tonlu-aşırı patlayıcı olarak kullanıldığını; sadece birkaç kelimede görülen ?ñ? ünsüzünün kullanılmadığını; zamir menşeli çokluk 2. şahıs ekinin eklendiği isim veya kip ekine göre fiillere ?-sIz/zUz?, iyelik menşeli çokluk 2. şahıs ekinin ?-z? olarak geldiğini; şimdiki zaman ekinin ?-yer? şeklinde kullanıldığını ortaya koymuştur.Ahıska Türkleri ağzında sürgün öncesi dönemde yaşadıkları bölgede komşu oldukları yerel dillerden ve ağızlardan aldıkları bazı kelimeler, sürgün sonrasında ise yaşamak zorunda kaldıkları ülke ve şartlar sebebiyle Rusça ve Özbek, Kazak, Azerî, Kırgız Türkçeleri etkisi sınırlı ölçüde görülür.Ahıska Türkleri ağzı ses bilgisi, şekil bilgisi, söz dizimi ve söz varlığı bakımından incelendiğinde Türkiye Türkçesi Ana Ağız Gruplarından Doğu Grubu'nun III. Alt Grubu'nda yer alır ve bu alt grup içinde de Posof, Artvin merkez, Şavşat, Ardanuç ve Yusufeli ağızları ile ortaklaşır.Anahtar kelimeler: Ağızlar, Ahıska, Ahıska Türkleri.