Arketip kuramı ve Cengiz Aytmatov'un sanat eserleri

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2017

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: HASAN İLKAY AL

Danışman: Mümtaz Sarıçiçek

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Eski Yunanca olan arketip sözcüğü Türkçe'de ilk imge, ilk örnek gibi anlamlara gelir. İnsanlığın kolektif hafızasında yer alan ilksel imgeler, bilinçdışı psişik yapılar olup insan türünün ortaya çıkışına kadar uzanan bir geçmişe sahiptir. Ortak psişik yapılar olan arketipler, edebiyat bilimciler tarafından mitoloji, psikoloji, antrolopoloji, dinler tarihi gibi farklı disiplinlerden elde edilen bilgilerden hareketle edebî eserlerde arketipsel eleştiri metodu aracılığıyla tespit edilebilmektedir. Bu metot, yirminci yüzyıl itibariyle, modern psikolojinin temsilcilerinden olan Carl G. Jung'un kolektif bilinçdışını kavramını ortaya koyması sonucu ortaya çıkmıştır. Arketip olarak tanımlanan ortak semboller ve figürler kolektif bilinçdışı aracılığıyla sanat eserlerinde canlanmaktadır. Edebî metinlerin tahlilinde kullanılan arketipsel eleştiri metodu, eserden hareketle eseri tahlil etme amacı taşır. Bu durum, arketipsel eleştiri metodu aracılığıyla yapılan edebî eser incelemelerinin estetik değeri yansıtmada başarılı olduğunu gösterir. Arketipler, insanlığın ortak mirasıdır. Sanat eserlerinde arketiplerin yer alması, sanatçının ve eserin evrensele ulaşmasında katkı sağlar. Farklı kültürlerden ve milletlerden insanların ortak paydasını teşkil eden arketipler, sanatçı ve muhatapları için ortak dil olma özelliği taşır. Bu tez çalışmasında Cengiz Aytmatov'un sanat eserleri arketipsel eleştiri metodu aracılığıyla tahlil edilmiştir. Teoride psikolojik tipler, semboller ve arketipsel doğa unsurları hakkında bilgi verildikten sonra; Aytmatov'un eserleri bu bilgiler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonucunda yazarın eserlerinin arketipler açısından oldukça zengin olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, Aytmatov'un neden geniş kitlelere hitap ettiği sorusunun cevaplarından biridir. Anahtar Kelimeler: Cengiz Aytmatov, Arketipsel İnceleme, Roman, Psikanaliz.