POZİTİVİZMLE BİR İÇ ÇATIŞMA: AHMET HAMDİ TANPINAR'IN DEVİRSEL ZAMAN ALGISINDA MÜZİĞİN ROLÜ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, MÜZİK BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MEHTAP ULUBAŞOĞLU
Danışman: Nazife Oya Levendoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın amacı, Tanpınar'ın nehir roman dizisinde yansıma bulan zihin dünyasını, devirsel zaman algısı ile bu kurama tezat vasıflara sahip olan pozitivizm bağlamında çözümlemek ve müziğin bu anlamdaki rolünü anlamaya çalışmaktadır. Bu amaca bağlı olarak çalışmada cevap aranan temel soru "Tanpınar'ın nehir roman dizisinde devirsel zaman algısı ve pozitivizm nasıl yer bulmakta ve musikiye dair unsurlar bu iki tezat kavrama biçimi bağlamında hangi yönleriyle yansıma bulmaktadır?" sorusudur. Çalışma, nitel araştırma yöntem ve teknikleriyle yürütülen ve içerik analizi çözümlemeleriyle gerçekleştirilen bir araştırmadır. Tanpınar'ın zihin dünyasında devir kuramının izlerini aramak için seçilen eserler, nehir roman grubuna giren, Mahur Beste, Sahnenin Dışındakiler ve Huzur romanlarıdır. Çalışmada nehir roman dizisinin seçilme nedeni, bu sınıfta yer alan eserlerin tek yazar tarafından kaleme alınan, bir ailenin veya topluluğun aynı sosyokültürel zeminde, birbirleri ile olan ilişkilerini ele alan olay örgüsünün anlatıldığı romanlar olmasıdır. Böylece bu tip romanların, nitelik itibarı ile birbiriyle sürekli irtibat içinde olması, devir kuramına bağlı olarak yapılacak çözümlemeler açısından önemli bir avantajdır. Bu çalışmada kullanılan Tanpınar'ın nehir roman dizisi, devirsel zaman algısı ve musikiye dair söylem kesitleri bakımından analiz edilmiştir. Yapılan analizlerde bu kurama gönderme yapan ifadelerde, anlamsal bütünlüğe önem verilmiş ve ifadeler bu bütünü koruyacak şekilde seçilmiştir. Bu şekilde seçilen ifadeler tematik kategorilere ayrılmış, devir kuramının yansıması bu temalar üzerinden yorumlanmıştır. Sıklıkla vurgulanan temalar analizlerde dikkate alınmakla birlikte, içerik analizlerinde sıklıkla başvurulan ve belirli temaların ne sıklıkta ortaya çıktığının teşhis edilmesinde nicel bir yol olarak çalışmalara dahil edilen sayısal göndermeler, bu çalışmada tercih edilmemiştir. Sonuç olarak nehir roman dizisinde Tanpınar'ın kurguladığı roman karakterleri ve olay örgüsü, hem her romanın kendi içerisinde hem de romanlar arası benzer ilişkiler açısından dikkat çekerken, anlatımın sürekli olarak geriye dönüş modeli ile kurgulanması devir kuramının yansıması niteliğindedir. Musiki ise zaman ve mekândan bağımsız olarak döngüsel aktarımın en önemli unsuru olarak dikkat çekmektedir. Anahtar Kelimeler: Ahmet Hamdi Tanpınar, pozitivizm, devirsel zaman algısı, Bergson felsefesi, musiki.