18. yüzyıl Çağatay Türkçesiyle yazılmış Miftāḥu'l-Cinān (İnceleme- metin-dizin-tıpkıbasım)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Mehmet Bulut

Danışman: Nevzat Özkan

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Miftāḥu'l-Cinān, aslı Arapça olan sonra Farsçaya çevrilen ardından da devrin valisi tarafından Türklerin anlaması için Türkçeye çevirtilen bir eserdir. Eser, İslam'ın bazı emir ve yasaklarını; önemli gün, gece, bayram vb. zamanlarda yapılması gereken veya tavsiye edilen ibadet, okunması gereken dualar; bazı hastalıklardan ve sıkıntılardan kurtulmak için tavsiye edilen dua veya ibadetler; bir Müslümanın rutin olarak yapması gerekenleri açıklayan dinî bir metindir. Tezi şu bölümlere ayırdık: 1. Dil incelemesi: Burada eserde kullanılan gramer kurallarını, fonetiğini ve yapı bilgisini ele aldık. Metinde Çağatay Türkçesinin özelliklerini ve yerelleşmeye başlayan gramer özelliklerini belirttik. Bunun yanında sonuç bölümünde metnin Yarkent'te yazılması ve müstensihinin de muhtemelen oralı olacağı düşüncesiyle yerelleşen unsurları tespit ettik. 2. Transkripsiyonlu metin: Burada 201 varaklı metni transkripsiyon alfabesiyle yazdık. Arapça ve Farsça metinler italik yazılmıştır. Önemli hususları ve kişileri dipnotlarda belirttik. 3. Bağlamlı Dizin: Burada metindeki tüm sözcük kadrosunu metindeki anlamlarıyla verilmiştir. Ayrıca hangi satırda ve sayfa olduğu, metinde kaç kez geçtiği gibi hususlar da belirtilmiştir. 4. Tıpkıbasım: Burada metni görmek isteyen araştırmacılara kolaylık olması için metnin küçük bir bölümünü verdik. Tüm metne online ulaşılabilmektedir. Bu eserle dönemin sözcük kadrosu, dil özellikleri, grameri ve dinî bilgisi göz önüne serilmiştir. Anahtar Kelimeler: Miftāḥu'l-Cinān, Doğu Türkçesi, Çağatay Türkçesi, Yeni Uygur Türkçesi, İslam.