Yeni Uygur Türkçesinde Örtmeceler

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI EĞİTİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Sadık Baykara

Danışman: Nevzat Özkan

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma Yeni Uygur Türkçesindeki örtmeceleri içermektedir. Örtmece sözlerin çıkış nedeni tabudur. Bu çalışmada örtmeceye en sık başvurulan on iki tabu alanı belirlenmiştir. Tespit edilen örtmece sözler bu tabu alanlarında alfabetik olarak listelenmiştir. Bağlam içeresindeki kullanımları gösterilen örtmece sözler yapı ve köken bakımından incelenmiştir. Örtmeceler dört başlık altında incelenmiştir: olumlu düz, olumsuz düz; olumlu ters ve olumsuz ters örtmeceler. Araştırma sonucunda YUT'de büyük çoğunluğu ölüm, hastalık, cinsellik, tuvalet ihtiyacı tabu alanlarında olmak üzere 1116 örtmece tespit edilmiştir. Bunların 838'ü olumlu, düz; 261'i olumsuz, ters örtmecedir. Olumsuz, düz örtmecelere daha çok politika alanında rastlanmıştır. YUT, Arapça ve Farsça kökenli örtmece sözlere daha çok ölüm, mezarlık, kadın, din alanlarında rastlanmıştır. Çince, Rusça, İngilizce ve Fransızca kökenli örtmecelere daha çok sağlık ve politika alanlarında rastlanmıştır. YUT'de örtmeceler oluşturulurken başka dillerden alıntı yapma, eskimiş kelimelerden, ağızlardan, argodan ve çocuk dilinden yararlanma, metaforlaştırma, kinaye, ad aktarması, deyim aktarması, anlam genişlemesi, anlam daralması, üç nokta kullanımı, kısaltma gibi yöntemler kullanılmıştır. Anahtar kelimeler: Yeni Uygur Türkçesi, tabu, örtmece; olumlu-düz örtmece, olumsuz-ters örtmece.