Çağatay Türkçesinden Kazak Türkçesine geçiş süreci ve Kazak Türkçesinin gelişimi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: AIDANA TAZHIYEVA

Danışman: GÖKÇE YÜKSELEN PELER

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, Çağatay Türkçesi döneminin sona ermesinden sonra Kazak Türkçesi edebî dilinin geçirdiği tarihsel gelişim sürecini incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, XV. yüzyıldan XX. yüzyılın başlarına kadar Kazak Türkçesinin yazılı ve sözlü biçimlerinin karşılıklı etkileşimini, bu süreçte yaşanan dilsel, kültürel ve toplumsal dönüşümleri ortaya koymaktır. Çağatay Türkçesinin Türkistan'daki ortak yazı dili olma konumunu yitirmesiyle birlikte Kazak Türkçesi, kendi millî yazı geleneğini oluşturma sürecine girmiştir. Bu süreçte, halkın konuşma dili ile klasik edebî dil arasında yeni bir denge kurulmuş; dilin söz varlığı ve yapısı yerel özellikler kazanmıştır. XIX. yüzyılda İbray (Ybyray) Altynsarin ve Abay Kunanbayulı gibi aydınlar, Kazak Türkçesi yazı dilinin temellerini atarak dilde sadeleşme, halk söyleyişine yönelme ve eğitim dili olarak Kazak Türkçesini geliştirme yönünde öncü rol oynamışlardır. Çalışmada ayrıca, Arapça-Farsça ve Rusça kökenli unsurların Kazak Türkçesi yazı diline giriş süreçleri, bu unsurların edebî normlar içindeki işlevleri ve dilin modernleşme sürecine etkileri değerlendirilmiştir. Dönemin sosyo-politik koşulları özellikle Alaş hareketi, basın-yayın faaliyetleri ve eğitim reformları Kazak Türkçesinin standartlaşma sürecinde belirleyici bir etken olmuştur. Sonuç olarak, Çağatay döneminin ardından Kazak Türkçesi, hem geleneksel Türk edebiyatı mirasını sürdürmüş hem de kendi ulusal kimliğini dil üzerinden yeniden inşa etmiştir. Bu araştırmanın amacı, Kazak yazı dilinin bağımsız bir edebî sistem hâline gelme sürecini tarih, kültür ve dil bilimi çerçevesinde ele alarak bu süreci belirleyen temel unsurları ortaya koymaktır.