Kemal Tahir'in romanlarında yolculuk arketipi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HİLAL AKÇA
Danışman: Mümtaz Sarıçiçek
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Yirminci yüzyılda ortaya çıkan eleştiri yöntemlerinden biri "Arketipçi Eleştiri" kuramıdır. Esere dönük eleştiri yöntemleri içerisinde yer alan bu kuram, antroploji, psikoloji, tarih ve karşılaştırmalı din gibi çeşitli bilim dallarından faydalanır. Bu yönüyle "tarihî ve sosyolojik" eleştiriye benzer. Bu eleştiri yönteminin esere dönük eleştiri yöntemleri içerisinde yer almasının sebebi, eserdeki estetik yaşantıyı meydana getiren yapıyı ortaya çıkarmasından değil, çok eski çağlardan beri insanları etkileyen, onlara derinden seslenen arketipleri ortaya çıkarmasındandır. Arketip kuramının öncüsü C. G. Jung'a göre; bilinçdışının bireysel bilinçdışından daha derinlerde olan bir bölümüne "kolektif bilinçdışı" adı verilir. Jung, bu terimi grup ve toplum psikolojisini ifade etmek için kullanır ve kolektif bilinçdışı aracılığıyla "insanlığın yazılmamış tarihini keşfettiğini" düşünür. Kolektif bilinçdışı, kökeni milyonlarca yıl öncesine uzanan atasal tecrübeleri içeren bir depodur. Bu depoya her geçen yüzyıl, küçük tecrübeler eklenir. İnsanlar, bilinçdışının bu boyutuyla, ortak psişik tarihi yaşarlar. Kolektif bilinçdışının ürünü olan "arketipler" her insanda görülen "özdeş psişik yapılardır." İnsanlığın en eski mirasını oluşturan arketipler tüm insanlığa özgü davranış özelliklerini ve tipik deneyimleri başlatma, kontrol etme ve yönlendirme kapasitesine sahiptirler. Bu nedenle arketipler sınıf, din, ırk, coğrafi konum veya tarihsel devir farkı göstermeksizin benzer duygu, düşünce ve imgelere yol açmaktadırlar. Edebî eserlerde tekrarlanan bu arketipler kişinin duygu, düşünce ve yaşanmışlıklarının sembollerle şifrelenmesini sağlar. Bir edebî eserde kodlanan kolektif bilinçdışı bilgilerini çözümleyebilmek için mitoloji, sosyoloji, psikoloji ve felsefeden yararlanmak gerekir. Bu eleştiri yöntemine göre arketiplerin kökeni mitoslarda ve ayinlerde yer alır. Mitoslarla roman türü arasında birçok yönden benzerlikler bulunduğu; üslup, içerik ve kurgu özelliklerinin muhtelif yönlerden ilişkili olduğu birçok tahlilî çalışmada gösterilmiştir. Bu tez çalışmasında, bir arketipsel yolculuk araştırması olan Joseph Campbell'ın Kahramanın Sonsuz Yolculuğu başlıklı eserinden yola çıkılarak Kemal Tahir'in romanlarının olay örgüsü çözümlenmiştir. Campbell, bahis konusu eserinde "mit"lerin, arketiplerin sembolleşmiş şekli olduğunu ileri sürmektedir. Ona göre, bu sembollerden biri olan mitolojik yolculuk, "yola çıkış", "erginlenme" ve "dönüş" aşamalarından oluşmakta; bu aşamalar aynı zamanda kendi arasında alt evrelere ayrılmaktadır. Psikanalitik açıdan bu yolculuk bireyin kendisi ile hesaplaşma ve kişilik geliştirme sürecidir. İnceleme konusu on dokuz adet romanın olay örgülerinden yola çıkılarak kahramanların psikolojik gelişmeleri takip edilmiş; Kemal Tahir romancılığının dikkate değer bir yönü hakkında elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kemal Tahir, roman, arketipsel inceleme, yolculuk