Akademik Veri Yönetim Sistemi
Gazi Türkiyat Türkoloji Araştırmaları Dergisi, sa.37, ss.299-323, 2025 (TRDizin)
Metin dil bilimi metinlerin yüzey yapısındaki somut verilerden yola çıkarak metnin dil bilgisel kuruluşunu, derin
yapısındaki anlamsal bağlantılardan yola çıkarak da metnin anlamsal-mantıksal kuruluşunu ve temel bileşenlerini
çözümlemeyi amaçlar. Dil bilgisel kuruluş metnin bağdaşıklık görünümünü oluştururken anlamsal-mantıksal kuruluş ve
temel bileşenler ise tutarlılık görünümünü oluşturur. Bu çalışmada Harezm Türkçesi dönemi (13-14. yy.) müellifi olan
Rabgûzî’nin Kısasü’l Enbiyâ adlı eserinde yer alan Habil ve Kabil kıssasının tutarlılık görünümleri, bölümsel ve bütüncül
tutarlılık başlıklarında değerlendirilmiştir. Bölümsel tutarlılıkta metindeki özelleştirme, genelleştirme, neden-sonuç,
amaç-sonuç, karşılaştırma ve karşıtlık bağlantıları tespit edilip bunların metnin kuruluşunda oynadıkları roller
yorumlanmıştır. Bütüncül tutarlılıkta ise metnin temel bileşenleri olan işlevi, konusu, başlığı, konu değişimi belirleyicileri
ve anlatıcı bakış açısı ele alınmıştır. Metnin konusu Âdem ve Havva’nın çocuklarından Habil ve Kabil’in hikâyesidir.
Yapılan çalışma sonucunda, metinde çevirisi verilmemiş bazı Arapça alıntıların hem bölümsel hem de bütüncül tutarlılığa
zarar verdiği görülmüştür. Muhtevası sebebiyle kıssa, Kur’an’dan çok sayıda Arapça alıntı içerir. Bu alıntıların bir kısmı
metin yazarı tarafından Harezm Türkçesine aktarılmıştır. Ancak aktarılmayan alıntılar, metindeki bazı neden-sonuç
bağlantılarının kurulmasını önlemiştir ve açılan bazı alt konuların metin çözücünün zihninde yarım kalmasına sebep
olarak olay akışını aksatmıştır.