Güney Azerbaycan Türkçesiyle Yazılmış Kahramân-nâme’de Atasözleri ve Deyimlerin İşlevi


Creative Commons License

AZİZPOUR R., AZEROĞLU N.

Journal of literature and humanities, sa.78, ss.113-134, 2026 (TRDizin)

Özet

Farsça ve Türkçe pek çok yazma nüshası bulunan Kahramân-nâmeler, kahramanlık maceralarını olağanüstü motiflerle anlatan eserlerdir. Eserin yazma nüshaları, başta İran, Türkiye ve Azerbaycan olmak üzere Fransa, Almanya, Kazan, Tacikistan ve Mısır’da tespit edilmiştir. Bu nüshalar arasında İran Meclis Kütüphanesi el yazmaları bölümünde Güney Azerbaycan Türkçesiyle yazılmış Kahramân-nâme hacim ve içerik bakımından öne çıkmaktadır. 348 sayfadan oluşan nüsha, içerdiği atasözleri, deyimler ve kalıp ifadelerle zengin bir dil malzemesi sunmakta ve bu yönüyle önemli bir kültürel miras niteliği taşımaktadır. Eser; dil, üslup, anlatım biçimleri ve söz varlığıyla, dönemin Azerbaycan Türkçesinin zengin edebî dokusunu ortaya koymaktadır. Eserdeki dil, üslup ve söz sanatları, dönemin Azerbaycan Türkçesinin zengin edebî dokusunu gözler önüne sermektedir. Kahramân-nâme eseri İran Türklerinin tarihî varlığını ve kültürel zenginliğini yansıtan önemli metinlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Çalışmada, İran sahasında Arap alfabesiyle Azerbaycan Türkçesinde kaleme alınan Kahramân-nâme’de tespit edilen atasözleri ve deyimler alfabetik sıraya göre tasnif edilmiş; okunuşları verilerek kültürel kodların aktarımı, millî ve dinî inanç dünyasının yansıtılması ile kültürel birikimin taşınması bağlamında değerlendirilmiştir. Tespit edilen atasözleri ve deyimlerin günümüzdeki kullanım örnekleri ile Farsçadaki karşılıklarının verilmesi, kültürler arası ortaklıkların ve işlevlerin ortaya konulmasına imkân sağlamıştır.
The Kahraman-name, a collection of epic poems in Persian and Turkish, is a work that recounts heroic adventures with extraordinary motifs. Manuscript copies have been found in various regions, primarily in Iran, Turkey, and Azerbaijan, but also in France, Germany, Kazan, Tajikistan, and Egypt. Among these, the Kahraman-name written in Southern Azerbaijani Turkish in the manuscript section of the Iranian Parliament Library stands out in terms of volume and content. This 348-page manuscript offers a rich linguistic resource with its proverbs, idioms, and fixed expressions, making it a significant cultural heritage. The work reveals the rich literary fabric of Azerbaijani Turkish of that period through its language, style, narrative forms, and vocabulary. The diversity in language, style, narrative forms, and figures of speech showcases the rich literary texture of Azerbaijani Turkish of the time. The work is considered one of the important texts reflecting the historical existence and cultural richness of the Iranian Turks. In this study, proverbs and idioms found in the Kahramân-nâme, written in Azerbaijani Turkish using the Arabic alphabet in the Iranian region, were classified alphabetically; their pronunciations were given, and they were evaluated in the context of the transmission of cultural codes, the reflection of the national and religious belief system, and the preservation of cultural heritage. Providing examples of the current usage of the identified proverbs and idioms, along with their Persian equivalents, made it possible to reveal intercultural commonalities and functions.