Mabud Bir Olmazsa Bin Olur: Tevhidin Nefs Psikolojisi Üzerinden Varoluşsal Bir Okuması
4. Bilsel International Ani Scientific Research Congress, Kars, Türkiye, 19 - 20 Eylül 2026, ss.284-290, (Tam Metin Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
- Basıldığı Şehir: Kars
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.284-290
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Erciyes Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Klasik nefs psikolojisi insan davranışının kaynağında üç kuvvet görür. Şehvet ve gazap canlılığın sürmesini sağlayan güdülerdir ve hayvanlarla ortaktır. Akıl ise ufkunu ölümün ötesine uzatabilen, insana özgü yetidir. Gazâlî’ye göre insanı insan yapan şey, şehvet ve gazabı aklın yönetimi altında toplayabilmesidir; akıl üstün geldiğinde insan meleklere yaklaşır, kuvvetler üstün geldiğinde hayvandan aşağı düşer. Çalışma bu şemadan hareketle aklın kuvvetleri hangi ölçüye göre yöneteceğini sorar. Akıl bu ölçüyü kendi işleyişinden üretemez, kendisine verilmiş bir norma ihtiyaç duyar. Haz, iktidar, itibar ve güvenlik gibi dünyevi hedefler bu norm olamaz, çünkü kendileri de birer arzu nesnesidir ve düzenleyecekleri kuvvetlerle aynı düzlemde onlarla rekabet eder. Kalıcı bir arzu hiyerarşisi, kendisi arzu nesnesi olmayan, aşkın ve tek bir normun tanınmasını gerektirir. Çalışmanın tezi buradan doğar: tevhid, Tanrı’nın birliğine dair kelamî bir önerme olmanın yanında benliğin bütünleşmesini mümkün kılan düzenleyici ilkedir. Tek mabud tanınmadığında ortaya çıkan şey mabudsuzluk değil mabud enflasyonudur; benlik arzu nesnelerinin sayısı kadar merkeze bölünür ve her nesne kendi payına bir mabud konumuna yükselir. Mabud bir olmazsa bin olur ve benlik bin efendinin kölesi hâline gelir. Kur’an’ın hevasını ilah edinen insan tasviri (el-Furkân 25/43) bu çözümlemenin nass zeminini oluşturur. Tez karşılaştırmalı bir çerçevede sınanır. Platon’un adaleti nefs parçaları arasındaki iç düzen olarak tanımlaması, Augustinus’un düzenli sevgi anlayışı, Kierkegaard’ın kalbin saflığını tek bir şeyi istemek olarak belirlemesi ve Frankfurt’un tam yüreklilik kavramı, aynı problemin farklı geleneklerdeki karşılıkları olarak okunur ve tevhid okumasından düzenleyici ilkenin konumu ile içerik koşulu bakımından ayrıştırılır. Çalışma kavramsal ve karşılaştırmalı bir yöntem izler, kelamî tartışmalara girmez ve tevhidin antropolojik-varoluşsal boyutuyla sınırlı kalır. Sonuçta tevhid, teolojik bir doktrin olmanın yanında insanın iç dağınıklığına verilmiş felsefi bir cevap olarak görünür kılınır.
In the classical psychology of the soul, human conduct springs from three faculties. The concupiscible (shahwa) and the irascible (ghadab) are the drives that sustain life and are shared with animals. Reason is the faculty proper to the human being, able to extend its horizon beyond death. For al-Ghazālī, what makes the human being human is gathering desire and anger under the government of reason; where reason prevails, the human being approaches the angels, and where the faculties prevail, it sinks below the animals. Taking this scheme as its starting point, the study asks by what measure reason is to govern the faculties. Reason cannot generate this measure from its own operation and requires a norm given to it. Worldly ends such as pleasure, power, prestige and security cannot serve as that norm, since they are themselves objects of desire competing on the very plane they would have to order. A lasting hierarchy of desires therefore requires the recognition of a norm that is not itself an object of desire, one that is transcendent and one. The thesis of the study follows from this: tawḥīd is not only a theological proposition concerning the unity of God but also the ordering principle that makes the integration of the self possible. When the one object of worship is not acknowledged, what emerges is not the absence of worship but an inflation of gods; the self is divided into as many centres as there are objects of desire, and each object rises, in its own share, to the rank of a god. If the object of worship is not one, there will be a thousand, and the self becomes the slave of a thousand masters. The Qur’anic image of the one who takes his desire as his god (al- Furqān 25/43) provides the scriptural ground of this analysis. The thesis is tested in a comparative frame. Plato’s definition of justice as the inner order of the parts of the soul, Augustine’s ordered love, Kierkegaard’s purity of heart as willing one thing and Frankfurt’s wholeheartedness are read as counterparts of the same problem in different traditions and are distinguished from the tawḥīd reading with respect to the location of the ordering principle and its condition of content. The study follows a conceptual and comparative method, leaves kalām debates aside and confines itself to the anthropological and existential dimension of tawḥīd. Tawḥīd thus appears not only as a theological doctrine but as a philosophical answer to the inner dispersion of the human being.