Akademik Veri Yönetim Sistemi
Arteoloji Dergisi, cilt.5, sa.1, ss.44-58, 2026 (Hakemli Dergi)
Türk-İslam sanatının zengin motif çeşitliliğiyle öne çıkan en önemli yapı komplekslerinden biri, Özbekistan’ın Semerkant şehrinde yer alan ve geçmişi XI. yüzyıla dayanan Şah-ı Zinde yapılar topluluğudur. Timurlular döneminde eklemeler yapılan bu yapı kompleksi, mimari özellikleri, süslemeleri ve günümüzde hâlâ devam eden dini ritüellerin ev sahipliği yaptığı mekânlar olarak Timur devrinin izlerini taşıması açısından büyük bir öneme sahiptir. Yapı topluluğunun XI. yüzyıldan başlayan hikayesi yakın tarihte birçok onarım ve restorasyon çalışmasıyla günümüze kadar ulaşmıştır. Orta Çağ İslam sanatının çini üzerine işlenmiş en zengin süsleme örneklerini ihtiva eden Şah-ı Zinde yapıları üzerine yapılan çalışmalar, yapıları genellikle mimari boyutuyla ele almaktadır. Ancak yapı topluluğunu oluşturan türbelerin taç kapıları üzerinde yer alan çini süslemelerin zenginliği bu süsleme formlarının daha detaylı bir şekilde ele alınmasını zorunlu kılmaktadır. Özellikle Timur dönemi mimarlık örneklerinde sıkça tekrarlanan ve bölgesel bir süsleme motifi olarak karşımıza çıkan “Pahta Gül” motiflerinin dikkatli bir tahlil ile ele alınıp tasniflerinin yapılması gerekmektedir. Bu çalışma da Şah-ı Zinde yapı topluluğunu oluşturan türbelerin taç kapıları üzerinde bulunan “Pahta Gül” motiflerinin kullanım alanları ve tipleri üzerinde durularak, bu motifin bilinirliğini arttırmak hedeflenmiştir. Motifin bulunduğu yerlerin ve tiplerinin tespit edilmesi ile yetinilmemiş, motifin görünürlüğünün anlaşılması ve daha net bir şekilde değerlendirilmesi adına bilgi grafikleri hazırlanmıştır.