Diyanet İşleri Başkanlığında Görevli İmam-Hatiplerin Merkezî Hutbe Uygulaması Hakkındaki Görüşlerinin Değerlendirilmesi
Eskiyeni, sa.62, ss.741-770, 2026 (ESCI, TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: Sayı: 62
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.37697/eskiyeni.1801825
- Dergi Adı: Eskiyeni
- Derginin Tarandığı İndeksler: Emerging Sources Citation Index (ESCI), Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), MLA - Modern Language Association Database, Directory of Open Access Journals, TR DİZİN (ULAKBİM), MLA International Bibliography, Academic Search Ultimate (EBSCO)
- Sayfa Sayıları: ss.741-770
- Erciyes Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Amaç: Türkiye’de din hizmetlerinin önemli bir boyutunu oluşturan hutbeler, Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB) tarafından merkezî olarak hazırlanmakta ve ülke genelindeki camilerde irad edilmektedir. Araştırma, söz konusu merkezî hutbe uygulamasının sahadaki yansımalarını ortaya koymayı, imam-hatiplerin bu uygulamaya yönelik tutumlarını, algılarını ve önerilerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, merkezî hutbe yaklaşımının uygulama süreçlerinde ortaya çıkan güçlü yönlerin ve sınırlılıkların belirlenmesi; din hizmetlerinin niteliğini geliştirmeye yönelik önerilerle alana katkı sunulması hedeflenmektedir. Çalışmanın önemi, merkezî hutbe uygulamasına ilişkin mevcut durumu sahadan elde edilen verilerle analiz etmesinden ve DİB’in hutbe politikalarının uygulama boyutundaki etkilerini ve imam-hatiplerin bu süreçteki deneyimlerini ortaya koymasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla araştırmanın temel problemi, imam-hatiplerin merkezî hutbe uygulamasına yönelik tutum ve değerlendirmelerinin neler olduğudur.Yöntem: Bu araştırma, nitel bir durum çalışmasıdır. Veri toplama aracı olarak, araştırmacılar tarafından oluşturulan yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Araştırmanın verileri, Türkiye’nin farklı bölgelerindeki illerin çeşitli yerleşim birimlerinde görev yapan 19 imam-hatip ile 10-30 Mart 2025 tarihleri arasında gerçekleştirilen görüşmeler aracılığıyla elde edilmiştir. Bu verilerin betimsel analizi yapılmış; bulgular tematik kodlama ve doğrudan alıntılama tekniği kullanılarak değerlendirilmiştir. Verilerin analizinde; imam-hatiplerin merkezî hutbe uygulamasına, hutbelerin hazırlanma sürecine, hutbe konularının seçimine, hutbelerin cemaate etkilerine ve hutbe metinlerinin dil ve üslubuna ilişkin görüşleri tematik olarak ele alınmıştır.Bulgular: Araştırmanın bulguları, imam-hatiplerin çoğunluğunun merkezî hutbe uygulamasını genel olarak gerekli ve faydalı bulduğunu, ancak uygulamanın yerelde daha esnek hale getirilmesi gerektiği yönünde güçlü bir kanaat taşıdıklarını göstermiştir. Katılımcılar, hutbe konularının yerel sorunlara ve cemaatin ihtiyaçlarına yeterince cevap veremediğini, bu durumun hutbenin etkililiğini azalttığını ifade etmiştir. Bunun yanında imam-hatiplerin hutbe metinlerinin hazırlanış sürecine katılımlarının sınırlı olması bir diğer eleştiri noktası olarak öne çıkmıştır. Ayrıca, cemaatin zaman zaman merkezî hutbelere yönelik eleştirilerini dile getirdiği ancak bu geri bildirimlerin sistematik biçimde değerlendirilmediği anlaşılmıştır. Araştırmada elde edilen bulgular, merkezî hutbe uygulamasının daha etkili ve kapsayıcı bir yapıya kavuşabilmesi için yerel dinamiklere duyarlı, katılımcı bir anlayışla yeniden yapılandırılması gerektiğini ortaya koymaktadır.Sonuç: Bu araştırma, merkezî hutbe uygulamasını imam-hatiplerin bakış açısından ele alarak, kurumsal politika ile yerel uygulama arasındaki ilişkiyi ortaya koyması bakımından literatüre özgün bir katkı sağlamaktadır. Katılımcılar, hutbe hazırlama süreçlerinde imam-hatiplerin aktif roller üstlenmesi ve hutbelerde yerelliğin sağlanması gerektiğine dikkat çekmektedir. Bununla birlikte yerel katılımın artırılmasının hutbelerin etkililiğini güçlendireceği sonucuna ulaşılmıştır. Bu doğrultuda gelecek araştırmalarda cemaatin uygulamaya bakışı, kurumsal karar süreçleri gibi konular ele alınabilir. Ayrıca imam-hatiplerin katılımını güçlendiren yaklaşımların geliştirilmesi önerilmektedir.
Purpose: Khutbahs (sermons), which constitute a significant dimension of religious services in Türkiye, are centrally prepared by the Presidency of Religious Affairs (Diyanet İşleri Başkanlığı, DİB) and delivered in mosques across the country. The objective of this study is twofold: firstly, to reveal the reflections of this centralized khutbah practice in the field, and secondly, to identify the attitudes, perceptions, and suggestions of imam-khatibs regarding its implementation. Accordingly, the objective of the research is twofold. Firstly, it seeks to determine the strengths and limitations that emerge in the process of applying the centralized khutbah model. Secondly, it aims to contribute to the improvement of the quality of religious services through the provision of practical recommendations. The significance of this study lies in its analysis of the current state of the centralized khutbah practice based on field data collected from the field, and in its examination of how DİB’s khutbah policies are experienced at the level of implementation by imam-khatibs. The central research question guiding this study is as follows: What are the attitudes and evaluations of imam-khatibs toward the centralized khutbah practice?Method: The present study constitutes a qualitative case study. The researchers developed a semi-structured interview form to serve as the data collection instrument. The data for the study was obtained through interviews conducted between 10th and 30th March, 2025, with 19 imam-khatibs working in various settlements in provinces across different regions of Türkiye. The collected data were then subjected to descriptive analysis and evaluated through thematic coding and direct quotation techniques. In the course of analysis process,the views of imam-hatips with regard to the centralized khutbah practice, the process of preparing khutbahs, the selection of centralized khutbah topics, the effects of centralized khutbahs on the congregation, and the language and style of centralized khutbah texts were examined thematically.Findings: The findings of the research reveal that the majority of imam-khatibs generally consider the centralized khutbah practice both necessary and beneficial; however, they strongly believe that it should be implemented with greater flexibility at the local level. Participants have reported that the subjects of the khutbahs frequently fail to adequately address local issues and the specific needs of the congregation. This has been shown to have a detrimental effect on the overall effectiveness of the khutbahs. Another significant point of criticism pertains to the limited involvement of imam-khatibs in the process of preparing khutbah texts. It was also found that members of the congregation have been known to voice disapproval of the centralised khutbahs on occasion. However, these observations are not systematically collected or evaluated. The findings, the study demonstrate that in order for the centralized khutbah practice to become more effective and inclusive, it needs to be restructured through a participatory approach that is responsive to local dynamics.Conclusion: This study provides an original contribution to the literature by addressing the centralized khutbah practice from the perspective of imam-khatibs and by revealing the relationship between institutional policy and local implementation. Participants emphasized the importance of that imam-khatibs assuming active roles in the khutbah preparation process and the necessity of incorporating local content in khutbahs. Furthermore, it has been determined that enhancing the efficacy of khutbahs. In this regard, future studies may address issues such as the congregation’s perspective on the practice and institutional decision-making processes. Furthermore, it is recommended to develop approaches that strengthen the participation of imam-khatibs.