Nutk ve Mâbud: İnsanın Mâbudsuzluğunun İmkânsızlığı Üzerine

Klasik tanıma göre insan hayvân-ı nâtıktır. Nutk, içeride düşünme ve dışarıda konuşma olarak işleyen tek bir yetinin iki yüzüdür. Stoacıların iç söz ve dış söz ayrımıyla kavramsallaştırdığı bu yapı, İslam mantık geleneğinde nutk-ı dâhilî ve nutk-ı hâricî olarak adlandırılmıştır. Nutkun en görünür biçimi isim koymaktır. Kur’ân’ın Âdem’e isimlerin öğretildiğini bildiren âyeti (el-Bakara 2/31), bir yorumuyla bu kavramsal yetinin insana verilmesi olarak okunmuştur. İsim koyan varlık kendi eylemine de isim koyar; yaptığı şeyi “şu an bildiri metni yazıyorum” diyebilecek biçimde belirli bir tasvir altında kavrar. Anscombe’un gösterdiği gibi, böyle kavranan bir eyleme “niçin?” sorusu sorulabilir. Nutk sahibi varlık, bu yüzden eylemleri için gerekçe sorulabilen ve gerekçe gösterebilen varlıktır. Her cevap yeni bir “niçin?”i davet eder ve gerekçe zinciri mantıken üç biçim alabilir: ya sonsuza gider ya döngüye girer ya da kendisi için istenen bir durakta son bulur. Aristoteles sonsuz gerileme ihtimalini daha Nikomakhos’a Etik’in başında reddetmiş, aynı üçlü yapı epistemolojide Agrippa’nın kipleriyle tartışılmıştır. Fiilen yaşanan hayat ise zinciri bir yerde durdurur, çünkü eylem gerçekleşmektedir ve sonsuz gerilemeyi ya da döngüyü yaşayan kimse yoktur. Mâbud, kişinin “niçin?” zincirinin fiilen durduğu yerdir; o, başka her şeyin kendisi için istendiği, kendisinin ise hiçbir şey için istenmediği nihai bağlılık nesnesidir. Uğruna her şeyden vazgeçilir fakat kendisinden vazgeçilmez. Yapısı gereği, nihai durağa yönelik tutum, her şeyin kendisine tâbi kılındığı bir teslimiyettir ve mâbud adını bu yapıdan alır. İlah kelimesinin lügatte her mâbuda açık tutulması, Râgıb el-İsfahânî’nin ibadeti tezellülün en ileri derecesi olarak tanımlaması, İbn Teymiyye’nin kalbin paraya ve arzuya kulolabileceğini söylemesi ve Kur’ân’ın hevasını ilâh edinen insandan söz etmesi (el-Furkân 25/43), bu işlevsel tanımın gelenekteki zeminidir. Rachels’ın ibadeti, öteki bütün rollerin önüne geçen “ibadet eden” rolüne bağlanma olarak tanımlaması da aynı yapının analitik literatürdeki karşılığıdır. Mâbudun bu tanımıyla zincirin fiilen durduğu tespiti birlikte alındığında, insanın mâbudsuz olması düşünülemez. Bu durumda, gerçek ayrım, mâbudu olan ile olmayan arasında değil, mâbudunu tanıyan ile tanımayan arasındadır. Çalışma, Luther ve Tillich’in betimlediği olguya nutk üzerinden bir zorunluluk argümanı kazandırmakta, Korsgaard’ın pratik kimlik itirazı ile absürdist itirazı cevaplamakta ve hangi mâbudun hakikate uygun olduğu sorusunu normatif bir tartışma olarak betimleyici çerçevenin dışında bırakmaktadır.