Harezm Oğuz Ağızlarında Yeniden (Çoklu) Gramerleşme Örneği: Yüver- Yardımcı Fiili
X. Uluslararası Türk Dili Kurultayı, Ankara, Türkiye, 26 - 27 Eylül 2024, sa.1627, ss.1169-1186, (Tam Metin Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
- Doi Numarası: 10.24155/tdk.kitap85
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.1169-1186
- Erciyes Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Türk dilinin tarihî dönemlerine bakıldığında birtakım leksik birimlerin dil kullanıcılarının tasarrufuna bağlı olarak morfem durumuna geldikleri görülmektedir. Hiçbir zaman durağan bir yapıya sahip olmayan dil, toplumun onu kullanış biçim ve tarzına göre tekâmülünü devam ettiregelmektedir. Gramerleşme olarak adlandırılan dil bilim teorisi, kısaca tarif edilecek olursa birtakım sözlük birimlerin veya bağımsız görevli unsurların şekil ve işlevinin değişmesi sonucu biçim bilgisel kategoriye geçiş yapmasını ifade etmektedir. Bu geçiş, pek
tabii olarak bir süreci kapsamakta ve çeşitli fonetik aşınma ve semantik evrilme sonucu gerçekleşmektedir. Günümüz Türk yazı dillerinin birçoğunda gramerleşme sonucu birtakım zaman işaretleyicisi veya çeşitli görevler üstlenen biçim birim durumuna gelmiş yapılar mevcuttur. Türk dilinin tarihî dönemlerinde de görülen gramerleşme olayı, art zamanlı incelemeler neticesinde rahatlıkla takip edilebilmektedir. Oğuz grubu değişkelerinin doğu sınırını oluşturan Harezm, birçok Türk dili değişkesinin iç içe olduğu bir coğrafyadır. Harezm’in güneyinde Oğuz ağızlarını, kuzeyinde Kıpçak ağızlarını konuşan Türk toplulukları yaşamaktadır. Burada konuşulan Oğuzcanın kendine has karakteristik özellikleri olmakla birlikte büyük ölçüde Türkmenceye yakınlık gösterir. Bu çalışmada, Özbekistan’ın
Harezm bölgesindeki Oğuz ağızları grubunda yer alan değişkelerde yüver- yardımcı fiilinin ‘yeniden’ gramerleşmesi durumu incelenmiştir. Mevcut bilgilere göre yüver- fiili, ıda ber- şeklinde iki ayrı sözlük birimin gramerleşmesi sonucu oluşmuştur. Türk dilinin tarihî ve çağdaş değişkelerinde hâlâ çok işlek olarak kullanılan yüver- fiili hem esas fiil hem yardımcı fiil olarak varlığını devam ettirmektedir. Bu bağlamda Harezm’de konuşulan Oğuz ağızlarında yüver- yardımcı fiilinin, kullanım sıklığı ve bağlamına göre esas fiilin bildirdiği hareketin biçim ve tarzını ifade etme işlevini yitirmeden gramerleşme yoluna gittiği gözlemlenmiştir. Biçimsel olarak bir evrim geçiren bu yardımcı fiil, semantik olarak da bir dönüşüm içindedir. Yüver- yardımcı fiili, aynı zamanda Türkiye Türkçesindeki -Iver, -Uver
gibi tezlik bildiren yardımcı fiilin de kaynağı olarak düşünülmektedir. Yüver- yardımcı fiilinin gramerleşme sürecinde, bu görüşü destekleyen kullanımlar da Harezm Oğuz ağızlarından tanıklarla ele alınmıştır. Çalışma esas olarak eş zamanlı metotla gerçekleştirilmesine rağmen, yer yer bazı fonetik olayları açıklamak için art zamanlı yönteme de başvurulmuştur. Çalışmada kullanılan malzeme, alan araştırmasında mülakat yoluyla elde edilen verilere dayanmaktadır.