Mezhep imamlarının hayatlarına dair yazılan menâkıblar, mezheplerin istikrar kazanmasıyla birlikte ortaya çıkan önemli bir yazın türüdür. Menâkıbların, mezhep imamlarının şahsiyetlerini yüceltmenin yanı sıra imamların tesis ettiği mezhebin fikri ve metodolojik temelini savunan bir işlev üstlendiği; mezhep aidiyetini güçlendirmeyi ve mezhepler arası rekabette bağlı olunan imamın mezhebini yüceltme gayesi taşıdığı söylenebilir. Bu açıdan menâkıblar, bağlı olunan imamın üstünlüğünü mezhep müntesiplerine göstermeyi hedefleyen “savunu” türünden metinler olup bu yönüyle hilâf kitaplarıyla benzeşirler. Bu çalışma, en önemli Ebu Hanife menâkıbları arasında yer alan İbn Ebil-Avvâm (ö. 335/946), Ebû Muhammed Üstâz es-Sübezmunî (ö. 340 /952), Ebu Abdullah es-Saymerî (ö. 436/1045), Bekir ez-Zerencerî (ö. 512/1118), Muvaffak el-Mekkî (ö. 568/1172) ve Hâfizuddin el-Bezzâzî el-Kerderî’nin (ö. 827/1424) menâkıbları üzerinden Ebu Hanife tasavvurunu ortaya koymayı hedeflemekte olup daha ziyade menâkıbların genelinde vurgulanan ve Ebu Hanife’nin ön plana çıkarılmaya çalışılan meziyetleri üzerinde durmaktadır. Hicri dördüncü asırdan itibaren yazılmaya başlanan menâkıblarda Ebu Hanife’nin ilmî ve kişisel meziyetlerinin nasıl değerlendirildiği, menâkıblardaki bu tasavvurun altında yatan aslî amaçların neler olduğu irdelenmeye çalışılmıştır. Çalışmada menâkıbların ısrarla üzerinde durdukları Ebu Hanife’nin üstünlüğünü gösteren özellikleri, hadis bilgisi, Ehlisünnetin öncüsü/öncülerinden olduğu, kelam ilmine yaklaşımı, rey ve istihsân anlayışı, fıkıh ilmini tedvin etmedeki rolü gibi konuların yanı sıra Ebu Hanife’nin en çok eleştiri alan füru görüşlerinin nasıl değerlendirildiği, diğer mezhep imamlarından farklı hususiyetlerinin neler olduğu konuları üzerinde durulmuştur.
Starting from the early fourth century Hijri, followers began writing works to defend the positions of their madhhab imams. Some of these defenses were included within fiqh (furūʿ, khilāf) texts, while others were compiled in independent works such as manāqib (biography) literature. In fiqh texts, efforts were made to substantiate the views of the madhhab imams as being more accurate and preferable through evidence. On the other hand, manāqib works focused on highlighting the moral, intellectual, and human virtues of the defended imam, portraying them as superior in these aspects. Manāqib literature emerged alongside the consolidation of Islamic legal schools (madhhabs). In addition to extolling the personal virtues of the madhhab imam, these works assumed the role of defending the intellectual and methodological foundations established by the imam. It can be argued that manāqib literature sought to deepen allegiance to a specific madhhab and to strengthen its position in the context of inter-madhhab competition. In this regard, manāqib serve as a defense of the madhhab, aiming to demonstrate the superiority of the affiliated imam, resembling khilāf works to some extent.One of the primary objectives of manāqib works appears to be the reinforcement of the authority and legitimacy of the founding imam and their madhhab. The authors of such works aimed to affirm that the madhhab imam was trustworthy, did not mislead people in religious matters, and that all Muslims could confidently adhere to their views. Moreover, manāqib sought to portray the founding imams and their circles as a deliberate and conscious scholarly assembly, emphasizing that the activities of these imams were not random academic efforts but systematic endeavors. In this way, manāqib also highlight the self-awareness of madhhabs regarding their own existence. The fact that these works began to be composed alongside the stabilization of madhhabs underscores their role as a literature shaped by the process of madhhab formation.
