Sivil Toplum ve İslam: Yaklaşımlar ve Tartışmalar

Duru B.

Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, sa.2026, ss.225-256, 2026 (Hakemli Dergi)

Özet

Sivil toplum kavramı, tarihsel süreç içerisinde Batı siyasal geleneğinde ortaya çıkmış ve şekillenmiştir. Ancak, zaman içerisinde kültürel, ekonomik, toplumsal, siyasal etkenler sebebiyle farklı kuramsal içerikler kazanmış ve evrensel ölçekte tartışılan bir kavram olmuştur. Özellikle demokrasi, hukuk devleti, çoğulculuk ve temel hak ve hürriyetler kavramlarıyla birlikte anılması kavram üzerinde ayrıntılı inceleme yapılmasını gerektirmektedir. Ancak, kavramın farklı yorumlanması, muğlaklığı ve değişkenliği, onun Batı dışı toplumlarda özellikle de İslam geleneğinde nasıl yorumlanacağı sorusunu da beraberinde getirmiştir. Bu bağlamda, çalışma İslam ve sivil toplum ilişkisini “vardır” veya “yoktur” ikiliğinin ötesine taşıyarak literatürde öne çıkan yaklaşımları sistematik bir biçimde sınıflandırmayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda öncelikle Antik Yunan’dan günümüze kadar kavramın Batıda gelişimi ele alınmış ve bu temel üzerine İslam geleneğinde sivil toplumun mümkün olmadığını savunan, kavramın İslam toplumlarına uyarlanabileceğini ileri süren ve sivil toplumun İslam’ın yapısında halihazırda mevcut olduğunu iddia eden yaklaşımlar ayrıntılarıyla incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemi ve doküman incelemesi esas alınarak yürütülen çalışma sonucunda, İslam ve sivil toplum tartışmalarının, sivil toplum kavramına farklı İslam bakış açılarıyla yüklenen farklı anlamlardan beslendiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu nedenle, İslam düşüncesinde sivil toplumun tek bir biçimde varlığını ya da yokluğunu ortaya koymaya çalışmak yerine, sivil toplum kavramının farklı içeriklerinin İslam düşünce geleneğinde farklı biçimlerde karşılık bulduğunu kabul eden daha geniş bir değerlendirme çerçevesinin, konuya ilişkin keskin ve indirgemeci yargıların aşılmasına katkı sağlayacağı değerlendirilmiştir.

The concept of civil society emerged and developed within the Western political tradition. Over time, however, it acquired different theoretical meanings under the influence of cultural, economic, social, and political factors; gradually became a concept debated on a global scale. Closely associated with democracy, the rule of law, pluralism, and fundamental rights, it remains a key concept in political and public law theory. At the same time, its diversity and ambiguity have raised the question of how civil society should be understood outside the Western context, particularly within the Islamic intellectual tradition. This study moves beyond the dichotomy of whether civil society exists in Islam by systematically examining the principal approaches in the literature. It first traces the historical development of the concept from Ancient Greece to the present and then analyses three main approaches: those arguing that civil society is incompatible with the Islamic tradition, those claiming that it can be adapted to Islamic societies, and those maintaining that it already exists within Islam. Based on qualitative research and document analysis, the study concludes that debates on Islam and civil society largely stem from the different meanings attributed to civil society together with the diversity of interpretations of Islamic thought. Rather than seeking a single definitive answer, argues that a broader analytical framework, recognising that different understandings of civil society may correspond to different interpretations of Islamic thought, provides a more balanced basis for evaluating the relationship between Islam and civil society and helps overcome rigid and reductionist interpretations.