Akademik Veri Yönetim Sistemi
TRADITSIONNAYA KULTURA, cilt.21, sa.1, ss.91-102, 2020 (Hakemli Dergi)
Türkiye'de yaygın olarak dağılmış olan Çerkes diasporası, ülkenin tüm bölgelerinde yoğun bir şekilde temsil edilen ve 19. yüzyıl ortalarındaki önemli tarihi olaylar sonucunda oluşan etnik grupların büyük bir kısmını (yaklaşık %80-90) oluşturur. Bu olaylar arasında Rus-Kafkas savaşının sonu ve İstanbul sürgünü yer almaktadır. Tarihi topraklarından ayrı yaşayan bu topluluk, bir buçuk yüzyıllık süreçte birkaç büyük Çerkes (Adige) kültür merkezi oluşturmuştur. Bu merkezlerden biri, Kayseri yakınlarındaki Orta Anadolu'da bulunan Uzunyayla bölgesidir. Buranın nüfusu genellikle Kabardey, Hatukay gibi aristokrat grupların temsilcilerinden oluşur; aynı zamanda Adıge (Çerkes) olarak kendini tanımlayan ve tarihsel olarak gelişmiş bir sosyal sınıf yapısına sahip topluluklardan biri olan Abhazların da bulunduğu bir yapıdadır. Türkiye'de Atatürk reformları sırasında resmi olarak köleliğin kaldırılmasına rağmen, Uzunyayla'da iç sosyal hiyerarşi korunmuştur.
Toplumsal sınıf kimliğini yapılandıran stereotipik sözlü metinler geniş bir tür yelpazesine sahiptir: ‘klasik’ folklorden ‘anlık’ söylemlere kadar uzanır. Bu metinlerin sosyopragmatik işlevi, iç sosyal bağların krizi, geleneksel kırsal toplulukların yok olması ve kentleşme süreçleri tarafından belirlenen dönüşümlere uğramıştır.
Günümüzde Uzunyayla sakinlerinin sosyal sınıf ve mülkiyet kimliği, genellikle ima edilen ve dolaylı sunum biçimlerine sahip olan gizli sözlü ve sözlü olmayan tartışma ile yapılandırılmıştır. Ayrıca, bu tartışmanın iki paralel konusunu gözlemlemek mümkündür: a) kalıtsal aristokrasi / yükselen sınıf; b) ‘kan soyluluğu’ / ‘yeni soyluluk’. Araştırmamızın amacı, soyluluk üzerine yapılan tartışmanın folklor ve dilbilimsel yönlerine dikkat çekmek ve incelenen metinlerin sosyopragmatik işlevlerini belirlemektir.
Yazar tarafından 2009-2019 yılları arasında toplanan saha çalışması materyalleri ilk kez bilimsel dolaşıma sunulmaktadır. Bu çalışma, yerel ve bölgesel çalışmalar alanında ve etnik-kültürel, sosyal ve sınıf kimlikleri ile ilgili sorunlar bağlamında önemlidir.
Anahtar kelimeler: Çerkesler, Diaspora, kimlik, soyluluk, mülkiyet.
The Circassian diaspora of Turkey that is dispersed in all regions of the country makes up a large (80-90%) part of the ethnos formed as a result of the well-known historical events of the mid-19th century – the end of the Russian-Caucasian war and the Istanbul exodus. During the one and a half-century period of the existence separated from the historical territory several large centers of the Circassian (Adyghe) culture were formed there. One of them – the Uzunyayla enclave - is located in the Central Anatolia, near the city of Kayseri. Its population consists mainly of the representatives of the aristocratic groups: Kabardians, Khatukays, as well as Abazins, self-identifying as Adyge (Circassians) and historically belonging to the number of communities with the developed social-class structure. The inner social hierarchy was preserved in Uzunyayla even after the official abolition of serfdom in Turkey during the Ataturk reforms.
The stereotypical oral texts that structure the
social class identity have a wide genre spectrum: from the ‘classical’ folklore
to the ‘one-time’ utterances. The sociopragmatic function of these texts
underwent transformations dictated by the crisis of the internal social ties,
the destruction of the traditional rural community, and urbanization processes.
Nowadays the social-class, the estate identity of
the Uzunyayla residents is structured by the hidden verbal and non-verbal
discourse often having the implicit and indirect forms of presentation.
Moreover, we can observe two parallel topics of this discourse: a) the
hereditary aristocracy / parvenu; b) the ‘blood nobility’ / the ‘new nobility’.
The purpose of our research is to draw attention to the folklore and linguistic
aspect of the functioning of the discourse on nobility, to identify the
sociopragmatic functions of the texts studied.
The field materials collected by the author during
2009-2019 are introduced into scientific circulation for the first time. The
study is relevant in the light of the further developments in the field of the
local studies and regional studies, as well as the problems of the
ethnocultural, social and class identities.