Sürdürülebilir Seyahat ve Turizmde Ülke Performansının Ölçülmesi: Enerji Tüketimi ve Karbon Göstergeleri ile Entropi–WASPAS Analizi
6TH INTERNATIOANAL ACADEMIC RESEARCHES FOR SUSTAINABILITY 2025, İstanbul, Türkiye, 19 Aralık 2025, ss.310-313, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: İstanbul
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.310-313
- Erciyes Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu çalışma, sürdürülebilir seyahat ve turizm alanında ülkelerin performansını, enerji kullanımı ve karbon göstergelerine dayalı olarak çok kriterli karar verme yaklaşımıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda sürdürülebilir seyahat endeksinde yer alan ilk 25 ülke ile Türkiye analizlerde alternatif ülkeler olarak belirlenmiş ve bu ülkeler için sürdürülebilirliği ve çevresel boyutu yansıtan dokuz kriter kullanılmıştır. Bu kriterler, karbon yoğunluğu, fosil yakıt faktörü, kişi başı enerji tüketimi, yenilenebilir enerji tüketimi, hidroelektrik, güneş ve rüzgâr kaynaklı elektrik üretimi, toplam sera gazı emisyonları ve ulaştırma kaynaklı CO2 emisyonlarıdır. Uzun dönemli eğilimin incelenmesi amacıyla 2015, 2020 ve 2023 verileri analize dâhil edilmiştir. İlk aşamada entropi tabanlı ağırlıklandırma yaklaşımı kullanılarak kriterlerin nesnel ağırlıkları hesaplanmıştır. Entropi yöntemine göre, her üç yıl için de kişi başına enerji tüketimi en önemli kriter olarak belirlenmiş; bu kriteri sırasıyla yenilenebilir enerji tüketimi ile karbon yoğunluğu takip etmiştir. Kriterlerin ağırlıklandırılmasının ardından, WASPAS yöntemi kullanılarak ülkeler sıralanmıştır. Üç dönem birlikte değerlendirildiğinde, Kuzey ve Batı Avrupa ağırlıklı küçük ve orta ölçekli ülkelerin üst sıralarda yer aldığı, fosil yakıta daha bağımlı ve ağır sanayisi gelişmiş ülkelerin ise alt sıralarda kümelendiği saptanmıştır. Elde edilen sıralamalara göre 2015 yılında ilk üç sırayı sırasıyla İzlanda, Litvanya ve İsviçre almıştır. Bu ülkeler, yenilenebilir enerji payı yüksek ve karbon yoğunluğu nispeten düşük ülkeler olarak öne çıkmaktadır. 2020 yılında da benzer bir yapı gözlenmiştir. İzlanda’nın liderliği devam ederken, onu sırasıyla İsviçre ve Litvanya takip etmiştir. Beş yıllık bu süreklilik, enerji ve emisyon göstergelerinin kısa vadede sınırlı bir şekilde değiştiğini ve sürdürülebilirlik performansının büyük ölçüde yapısal faktörlere bağlı olduğunu göstermektedir. 2023 yılında ise ilk üçteki sıralama değişmiş; Litvanya, Letonya ve Portekiz ilk üç sırayı almıştır. Letonya ile Portekiz 2023 yılında dikkat çeken bir sürdürülebilirlik performansı sergilemiş; yenilenebilir enerji kullanımı ve emisyon yoğunluğunun azaltılması konularında diğer ülkelere göre daha hızlı ilerleme kaydetmiştir. Belarus, Polonya, Kanada ve Çekya gibi ülkelerin üç dönemde de son sıralarda yer alması, bu ülkelerde karbon yoğunluğu ve ulaşım emisyonları açısından dönüşümün nispeten yavaş ilerlediğini ortaya koymaktadır. Almanya ve Fransa gibi turizmde önde gelen ülkelerin de orta sıralarda konumlanması, güçlü turizm altyapısına rağmen enerji ve emisyon profillerinin sürdürülebilir seyahat bağlamında bir kısıt oluşturduğunu göstermektedir. Küresel turizm talebi yüksek olan Türkiye’nin ise üç dönemde de 18.-19. sıralarda yer alması, yenilenebilir enerji kullanımı ve enerji verimliliği konusunda adımlar atması ve sürdürülebilir seyahati desteklemek amacıyla hedefe yönelik politikalar üretmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, küresel turizm talebinde üst sıralarda görülen bazı ülkelerin, enerji ve emisyon temelli bir bakış açısıyla değerlendirildiğinde üstünlüğünü koruyamadığını ortaya koymaktadır. Çalışma, politika yapıcılara turizm talebini artırmanın yanı sıra sürdürülebilirliği güçlendirmek için destinasyonların karbon yoğunluğunu azaltma, yenilenebilir enerji altyapısını güçlendirme ve ulaştırma sistemlerini karbonsuzlaştırma yönünde öneriler sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Turizm, Seyahat, Sürdürülebilirlik, Karbon Yoğunluğu, Enerji Tüketimi
This study aims to evaluate countries’ performance in sustainable travel and tourism by employing a multi-criteria decision-making approach based on energy use and carbon-related indicators. For this purpose, the top 25 countries in the Sustainable Travel Index, together with Türkiye, are selected as alternative countries in the analysis, and nine criteria reflecting environmental sustainability are used. These criteria are carbon intensity, fossil fuel factor, per capita energy consumption, share of renewable energy consumption, electricity generation from hydropower, solar and wind energy, total greenhouse gas emissions, and CO2 emissions from transport. To capture long-term trends, data for 2015, 2020, and 2023 are included in the analysis. In the first stage, an entropy-based weighting procedure is applied to derive the objective weights of the criteria. According to the entropy results, per capita energy consumption emerges as the most important criterion in all three years, followed by renewable energy consumption and carbon intensity. After the weighting stage, countries are ranked using the WASPAS method. When the three periods are evaluated jointly, it is found that small and medium-sized countries predominantly located in Northern and Western Europe occupy the upper ranks, whereas countries that are more dependent on fossil fuels and have a heavier industrial structure cluster at the lower end of the ranking. The results show that in 2015 the top three positions are held by Iceland, Lithuania, and Switzerland, respectively. These countries stand out as economies with a high share of renewable energy and relatively low carbon intensity. A similar pattern is observed in 2020. Iceland maintains its leading position, followed by Switzerland and Lithuania. This five-year continuity indicates that energy and emission indicators change only marginally in the short term and that sustainability performance is largely driven by structural factors. In 2023, however, the composition of the top three changes, with Lithuania, Latvia, and Portugal taking the first three places. Latvia and Portugal display a remarkable sustainability performance in 2023, achieving faster progress than other countries in expanding renewable energy use and reducing emission intensity. The fact that Belarus, Poland, Canada, and the Czechia persistently appear at the bottom of the ranking in all three periods suggests that the transition in terms of carbon intensity and transport-related emissions has progressed relatively slowly in these countries. The positioning of leading tourism destinations such as Germany and France in the middle ranks indicates that, despite their strong tourism infrastructure, their energy and emission profiles constitute a constraint in the context of sustainable travel. Türkiye, which is characterized by high global tourism demand, ranks 18th–19th across the three periods, revealing the need to take further steps in renewable energy use and energy efficiency and to design targeted policies that support sustainable travel and tourism. Overall, the findings show that some countries that appear at the top of global tourism demand rankings are unable to maintain this advantage when assessed from an energy and emission-based perspective. The study offers policy recommendations for strengthening sustainability by increasing tourism demand and reducing the carbon intensity of destinations, enhancing renewable energy infrastructure, and decarbonizing transport systems.
Keywords: Tourism, Travel, Sustainability, Carbon Intensity, Energy Consumption