Ebû Amr ed-Dânî’nin el-Müktefâ fi’l-Vakf ve’l-İbtidâ Adlı Eseri Üzerine Bir Analiz

Creative Commons License

UZUN Y.

Tasavvur - Tekirdağ İlahiyat Dergisi (Online), cilt.12, sa.1, ss.345-372, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışma, vakf ve ibtidâ ilminin Kur’ân tilâvetindeki yerini, özellikle Arapça dilinin inceliklerini kavramada zorluk yaşayan mevâlî açısından ortaya çıkan problemler bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Kur’ân’ın doğru anlaşılması ve tilâvetinde anlam bütünlüğünün korunması açısından vakf ve ibtidâ uygulamalarının taşıdığı önem dikkate alındığında, bu alandaki farklı yaklaşımların sistematik biçimde değerlendirilmesi gerekli görülmektedir. Araştırmanın temel problemi, vakf mahallerinin belirlenmesinde ortaya çıkan farklılıkların hangi ilmî temellere dayandığını tespit etmektir. Bu bağlamda çalışmanın önemi, vakf ve ibtidâ uygulamalarındaki teorik yaklaşımlar ile pratik Mushaf uygulamaları arasındaki ilişkiyi bütüncül bir bakış açısıyla analiz etmesidir. Araştırmada yöntem olarak nitel analiz benimsenmiş, klasik kaynak taraması ve metin çözümlemesi esas alınmıştır. Bu çerçevede, kıraat ilminin önde gelen âlimlerinden Ebû Amr ed- Dânî’nin (ö. 444/1053) el-Müktefâ adlı eseri inceleme konusu olarak seçilmiş; öncelikle eserin genel bir tahlili yapılmış, ardından vakf kavramına dair terminolojik çerçeve ayrıntılı biçimde ortaya konmuştur. Müellifin vakf mahallerini belirlemede esas aldığı kriterler, seçilen âyet örnekleri üzerinden nahiv, kıraat ve irâb yönlerinden çok boyutlu olarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Dânî’nin vakf sisteminin temelde lafız ve mana eksenli bir yaklaşıma dayandığını göstermektedir. Bununla birlikte teorik olarak sistemleştirilen bu yaklaşımın Mushaf uygulamalarında her zaman birebir karşılık bulmadığı; bazı durumlarda bağlamsal ve yorumlayıcı unsurların devreye girdiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, vakf ve ibtidâ ilminin yalnızca kuramsal bir disiplin olmadığını, aynı zamanda uygulama bağlamında esneklik ve yorum farklılıkları içeren dinamik ve çok katmanlı bir alan olduğunu ortaya koymaktadır.
This study aims to examine the role of the science of waqf and ibtidâʾ in Qurʾânic recitation, particularly in relation to the problems that arise for the mawâlî class who experience difficulty in grasping the subtleties of the Arabic language. Considering the importance of waqf and ibtidâʾ practices in ensuring the correct understanding of the Qurʾân and preserving semantic coherence during recitation, it is necessary to systematically evaluate the different approaches within this field. The main problem of the study is to determine on which scientific foundations the differences that arise in the determination of waqf stopping places are based. In this context, the significance of the study lies in its comprehensive analysis of the relationship between theoretical approaches to waqf and ibtidâʾ and their practical application in the Muṣḥaf. A qualitative research method has been adopted, based on classical source analysis and textual examination. Within this framework, the work al-Muktafâ by Abâ ʿAmr al-Dânî (d. 444/1053), one of the leading scholars of the science of qirâʾât, has been selected as the primary subject of analysis. First, a general evaluation of the work has been conducted, followed by a detailed presentation of the terminological framework related to the concept of waqf. The criteria employed by the author in determining waqf positions have been analyzed multidimensionally - through selected verse examples - by considering aspects of grammar, variant readings, and syntactic inflection. The findings indicate that al-Dânî’s system of waqf is fundamentally based on a dual focus on wording and meaning. However, it has been observed that this theoretically systematized approach does not always find a one-to-one correspondence in Mushaf practices; in some cases, contextual and interpretive factors come into play. In conclusion, the study demonstrates that the science of waqf and ibtidâʾ is not merely a theoretical discipline, but rather a dynamic and multilayered field that incorporates flexibility and interpretive variation in practice.