The Holy Synod and Kazakh Muslims in Religion-State Relations in Russia (Rusya'da Din Devlet İlişkilerinde Kutsal Sinod ve Kazak Müslümanları)

Creative Commons License

Bıyıklı M., Syddykov B.

Niksar, cilt.3, sa.1, ss.103-113, 2026 (Hakemli Dergi)

Özet

Bu çalışma, 1721-1917 yılları arasında Çarlık Rusya’sında faaliyet gösteren Kutsal Sinod'un Kazak Müslümanlarıyla ilişkisini incelemektedir. Makale, Kutsal Sinod’un Kazak Müslümanları üzerindeki etkisini doğrudan bir kilise idaresi kurma teşebbüsünden çok; ober-savcılar, piskoposluk raporları, misyoner cemiyetleri, eğitim düzenlemeleri ve iskân politikaları üzerinden işleyen çok kanallı bir imparatorluk denetim mekanizması olarak ele almaktadır. Bu çerçevede Kutsal Sinod’un kuruluşu, Rus Ortodoks Kilisesi’nin patriklik merkezli özerk yapısının tasfiye edilerek devletin bürokratik denetimine alınması sürecinin kurumsal sonucu olarak değerlendirilmektedir. I. Petro’nun devlet yöneticisi olarak siyasi yetkisini bu yönde kullanması, Rus Ortodoks Kilisesi görevlileri ile Rus aydınları tarafından farklı şekillerde değerlendirilmiştir. 1722’den itibaren devlet görevlisi niteliğindeki ober-savcı makamı aracılığıyla kilise üzerindeki bürokratik denetim kurumsallaşmıştır. Bu düzenleme, kilise yapısının devlet sisteminin bir parçası hâline getirilmesi sonucunu doğurmuştur. Zamanla Kutsal Sinod’un, Rusya’daki diğer dinlere yönelik devlet politikasında kısmen belirleyici bir aktöre dönüştüğü bilinmektedir. 19. yüzyılda Rusya’nın Kazak bozkırındaki askerî-idarî hâkimiyetinin güçlenmesiyle birlikte Kutsal Sinod, devletin diğer kurumlarıyla etkileşim kurarak Kazak Müslümanlarının dinî ve kültürel hayatına müdahil olmuştur. Çıkarılan yasalar, misyonerlik hedefleri doğrultusunda Kazak Müslümanlarının kültürel, eğitsel ve dinî hayatını doğrudan etkilemiştir. Makale, Rusya İmparatorluğu’ndaki kiliseyi denetlemek amacıyla kurulan Kutsal Sinod kurumunun, Kazak Müslümanları üzerindeki etkisini doğrudan merkeze alan sınırlı sayıdaki araştırmalara katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Kazak Müslümanları, Kutsal Sinod, Çarlık Rusya, İslâm, Misyonerlik

This study examines the relationship between the Holy Synod, which operated in Tsarist Russia between 1721 and 1917, and Kazakh Muslims. The article treats the impact of the Holy Synod on Kazakh Muslims not so much as an attempt to establish direct ecclesiastical administration, but rather as a multi-channel imperial mechanism of control operating through ober-procurators, episcopal reports, missionary societies, educational regulations, and settlement policies. In this context, the establishment of the Holy Synod is evaluated as the institutional outcome of the process by which the patriarchal and autonomous structure of the Russian Orthodox Church was abolished and brought under the bureaucratic control of the state. Peter I’s use of his political authority as ruler in this direction was assessed in different ways by officials of the Russian Orthodox Church and by Russian intellectuals. From 1722 onward,bureaucratic control over the church was institutionalized through the office of the ober-procurator, who functioned as a state official. This arrangement resulted in the integration of the church structure into the state system. Over time, the Holy Synod is known to have become, to some extent, a decisive actor in state policy toward other religions in Russia. With the strengthening of Russia’s military-administrative dominance in the Kazakh steppe during the nineteenth century, the Holy Synod, in interaction with other state institutions, became involved in the religious and cultural life of Kazakh Muslims. The enacted laws directly affected the cultural, educational, and religious life of Kazakh Muslims in line with missionary objectives. The article aims to contribute to the limited number of studies that directly place at the center the impact of the Holy Synod, an institution established to supervise the church in the Russian Empire, on Kazakh Muslims. Keywords: Kazakh Muslims, Holy Synod, Tsarist Russia, Islam, Missionary Activities