Sosyal Bilgilerde Yerel Coğrafya Öğretimi: Sosyal Bilgiler Öğretmen Görüşlerinin İncelenmesi
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Türkiye
Tez Danışmanı: Hatice Memişoğlu
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Yerel coğrafya, ülkemiz alanyazınında farklı adlarla anılmakla birlikte üzerinde pek durulmayan bir çalışma alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Böyle olmasının nedenlerinden biri ülkemizde daha çok genel coğrafya çatısı altında yer alan (fiziki, beşeri ve ekonomik) bilim dallarında bir uzmanlaşmaya gidilmesinden kaynaklandığını ifade edebiliriz. Diğer bir neden ise "yerel" kavramının tam olarak ne kadar bir alanı kapsadığı konusu üzerinde henüz bir uzlaşının olmamasından ibarettir. Yerel kavramı görelidir yani yerel, ulusal ve küresel'e karşı bir zıtlık içermektedir. Örneğin, bir coğrafi bölge, Ulusal'ın yereli olabileceği gibi, Ulusal'da bir coğrafi bölgenin yereli olabilmektedir. Başka bir ifadeyle herhangi bir alan başka bir alanın yereli olabilmektedir. Ancak genel anlamda yerel'i sınırlandırılmış bir alan olarak tarif edilebiliriz. Bu sınırlandırılmış alanın boyutunu ise insanoğlu kendisi belirlemektedir. Belirlenen bu alan evimizin bahçesi olabileceği gibi, bir kıta veya bir yarım küre de olabilir. Bu bağlamda yerel coğrafya, yeryüzünün herhangi bir sınırlandırılmış alanının coğrafi olarak herhangi bir açıdan veya her yönden incelenmesini sağlayan bir coğrafya yaklaşımıdır. Ülkemiz alanyazınında Yerel coğrafyayı temel alan bir çalışma henüz mevcut değildir. Dolayısıyla da ülkemizde Yerel Coğrafya Öğretimi diye bir yaklaşım da ortaya çıkmamıştır. Ülkemizde yerel coğrafya öğretimi ismen bilinmese de içerik bakımından bilinmektedir. Yerel coğrafya öğretimi, öğrencilerin öğrenim gördüğü okulun yakın çevresinde veya civar bölgesinde yer alan, coğrafya öğretiminde kullanılabilecek tüm coğrafi unsurların öğretimde etkin bir şekilde kullanılmasıdır. Başka bir ifadeyle yerel coğrafya öğretimi, öğrencinin mikro coğrafi çevresinden başlayarak, bulunduğu çevreyi ve bölgeyi daha iyi anlamasına olanak sağlayan, birey olarak yer aldığı ülkeyi ve yaşadığımız dünyayı anlamasını kolaylaştıran bir öğretim yaklaşımı olarak da adlandırabiliriz. Yerel coğrafya öğretimi adı üzerinde 'yerel' bir alanın onu diğer alanlardan ayıran özelliklerinin bireylere eğitim yoluyla aktarılmasını ve bireylerin öncelikle içinde yer aldığı çevrenin ve bölgenin daha sonra ise ülkenin ve yeryüzünün fiziki, beşeri ve ekonomik etmenlerini öğrenmesini temel almaktadır. Ayrıca bireylerin öğrendiklerinden hareketle bilgilerini genellemesini, farklı bağıntılar kurarak çıkarımlarda bulunmasını ve öğrendiklerini hayatları boyunca kullanmasını hedeflemektedir. Yerel coğrafya öğretimi, öğrencilerin okullarının bulunduğu çevreyi tanımasına, ders kitaplarındaki teorik bilgiyi kullanmasına ve bu doğrultuda pratik kabiliyetlerini geliştirmesine ve sürdürülebilir kalkınma fikrini oluşturmasına katkı sağlamakla birlikte ülke ve memleket sevgisini de harekete geçirerek bireyin vatandaşlık bağlarının da gelişmesine yardımcı olabilmektedir. Araştırma 2014-2015 eğitim-öğretim yılında ağırlıklı olarak Kayseri ve Bolu'da görev yapmakta olan 101 sosyal bilgiler öğretmeni (katılımcıların 6'sı Düzce, Erzurum, Kahramanmaraş, Kocaeli, Trabzon ve Şırnak illerinden gönüllü olarak araştırmaya dâhil olmuşlardır) ile gerçekleştirilmiştir. Araştırmada Nitel Araştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırmada tarafımızca hazırlanan 8 açık uçlu sorudan oluşan bir Görüş Formu kullanılmıştır. Bu formdan elde edilen bulgular, Betimsel Analiz yöntemi ile çözümlenerek tablolar halinde sıklık/frekans ve yüzde dağılımları ile birlikte verilmiştir. Araştırmada şu sonuçlara ulaşılmıştır: Araştırmaya katılan sosyal bilgiler öğretmenlerin yerel coğrafya öğretimini "Coğrafya konularının yakın çevreden yararlanarak öğretimi" ve "Yaşadığımız çevrenin coğrafi özelliklerinin öğretimi" olarak tanımladıkları belirlenmiştir. Katılımcılar yerel coğrafya öğretimini sosyal bilgiler dersinde yer alan Yeryüzü Şekilleri, İklim ve Türleri, Ekonomi ve Sosyal Hayat, Nüfus ve Yerleşme, Bölgelerimiz, Ulaşım, Turizm ve Sanayi ile Tarım ve Hayvancılık gibi konularda yararlanılabileceklerini belirtmişlerdir. Öğretmenlerinin görüşleri doğrultusunda sosyal bilgiler derslerinde yerel coğrafya öğretiminin uygulanabilirliği konusunda katılımcıların 49'u "Uygulanabilir", 30'u "Birtakım şartlar yerine getirilirse uygulanabilir" ifadesini kullanmışlardır. Bulgulardan hareketle katılımcıların % 78'inin (Uygulanabilir + Şartlı Uygulanabilir) yerel coğrafya öğretiminin sosyal bilgilerde uygulanabileceği yönünde olumlu bir görüşe sahip oldukları belirlenmiştir. Araştırmada yer alan sosyal bilgiler öğretmenlerinin yerel coğrafya öğretiminin öğrencilerde kalıcı öğrenmeler sağlayacağını, yerinde görerek, yaparak ve yaşayarak öğrenmeler sağlayacağını, bulunduğu yeri ve çevreyi tanımasına yardımcı olacağını ve coğrafya konularını daha kolay kavramasını sağlayacağını ifade etmişlerdir. Katılımcıların sosyal bilgiler öğretim programında yer almasını istedikleri yerel coğrafya konularının başında ise "Yerel Çevremizin Ekonomik Faaliyetleri", "Yerel Çevremizin İklim ve Bitki Örtüsü" ve "Yerel Coğrafyamızın Fiziki Özellikleri" konularının olmasını istedikleri belirlenmiştir. Bu bulgulardan hareketle sosyal bilgiler öğretmenlerinin klasik coğrafya konularının yerele odaklanmasını istedikleri söylenebilir. Sosyal bilgiler derslerinde yerel coğrafya öğretimi etkinliklerinin yapılması önündeki engellerin en başında "Bürokratik Engeller/Yasal Prosedürler", "Maddi/Ekonomik İmkânsızlıklar" ve "Sosyal Bilgiler Ders Saatinin Yetersiz Olması" gelmektedir. Araştırmaya katılan sosyal bilgiler öğretmenlerinin yerel coğrafya öğretimi etkinliklerini artırmak ve niteliğini iyileştirmek için verdikleri önerilerin en başında ise gezi-gözlem etkinliklerinin artırılmasının geldiği tespit edilmiştir.