Gazap ve Şehvetin Teolojik Tercümesi: Özgürlük ve Kötülük Problemlerinin Varoluşsal Kuruluşu Üzerine

Akgül A.

9th International Bursa Scientific Research Congress, Bursa, Türkiye, 19 - 21 Ağustos 2026, (Özet Bildiri)

  • Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
  • Basıldığı Şehir: Bursa
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Erciyes Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Din felsefesi literatüründe Tanrı’nın sıfatları bahsine eklemlenen iki klasik problem vardır: ilahi ilim ve kudret karşısında insan özgürlüğü problemi ile ilahi iyilik ve kudret karşısında kötülük problemi. Bu bildiri, söz konusu iki problemin müfredattaki ayrıcalıklı konumunun salt mantıksal ağırlıklarıyla açıklanamayacağını, klasik nefs psikolojisinde gazap ve şehvet kuvvelerinin temsil ettiği iki temel yönelimle yapısal bir paralellik taşıdıklarını ileri sürer. Platon’dan Galen yoluyla İbn Miskeveyh ve Gazâlî’ye uzanan tasnifte gazap kuvvesi hâkimiyet kurmaya, direnmeye ve engellenmemeye yönelir. Şehvet kuvvesi ise hazzı talep eder ve elemden korunmak ister. Buna göre özgürlük itirazının varoluşsal kuruluşunda birinci talep (“benim irademe sınır konulmasın”), kötülük itirazının kuruluşunda ise ikinci talep (“başıma kötü bir şey gelmesin”) belirleyici bir rol oynar. İleri sürülen ilişki bir özdeşlik değil, yapısal bir paralelliktir. Bu okuma iki geleneğin ortak damarına yaslanır. İslam düşüncesinde Gazâlî’nin heva ve taklit analizi, Batı düşüncesinde Augustinusçu “homo incurvatus in se” (kendi üzerine kapanmış insan) motifi ve Kierkegaard’ın meydan okuyucu umutsuzluk kavramı, insanın kendi arzu ve iradesini aşkın bir norm karşısında konumlandırması ortak paydasında birlikte okunabilir ve teolojik itirazın volitif (iradi) köklerine dair sistematik bir çerçeve sunar. Kavramsal ve karşılaştırmalı bir yöntem izleyen çalışma, problemlerin mantıksal geçerliliği ile onları taşıyan varoluşsal yönelimleri birbirinden ayırır. Bu ayrım mantıksal-kavramsal problem, delilci problem ve varoluşsal protesto olmak üzere üçlü bir kip üzerinden işletilir. Varoluşsal protesto kipi, itirazın arkasındaki insani arzu ve tecrübeyi görünür kılar. Önerilen çözümleme ilk iki kipin geçerliliğine dokunmaz. Hedefi, problemlerin soru olarak kuruluş biçimidir; bir itirazın psikolojik kökenini göstermek onun doğruluk değerine ilişkin bir yargı içermez. Analiz ayrıca simetriktir ve teistik inancın da benzer arzu yapılarından beslenebileceğini kabul eder. Bu simetri hem itirazın hem inancın epistemik konumunun arzudan bağımsız olmadığını göstererek din epistemolojisindeki volitif yaklaşımlara (Moser) yeni bir tartışma zemini açar. Böylece Feuerbachçı ve Freudcu projeksiyon açıklamalarının yönü tersine çevrilerek, Tanrı’ya yönelik itirazların da belirli arzu yapılarıyla ilişkili olabileceği tartışmaya açılır.

In the literature of philosophy of religion, two classical problems are attached to the discussion of divine attributes: the problem of human freedom in the face of divine omniscience and omnipotence, and the problem of evil in the face of divine goodness and omnipotence. This paper argues that the privileged position these two problems occupy in the curriculum cannot be explained by their logical weight alone, and that they bear a structural parallelism to the two fundamental orientations represented by the irascible (ghadab) and concupiscible (shahwa) faculties in the classical psychology of the soul. In the classification extending from Plato through Galen to Ibn Miskawayh and al-Ghazālī, the irascible faculty is oriented toward domination, resistance and the refusal of constraint, while the concupiscible faculty demands pleasure and protection from pain. Accordingly, the first demand (“let no limit be set to my will”) plays a decisive role in the existential constitution of the freedom objection, and the second demand (“let no harm befall me”) in that of the evil objection. The relation proposed is not an identity but a structural parallelism. This reading draws on a shared vein in two traditions. Al-Ghazālī’s analysis of hawā and taqlīd in Islamic thought, the Augustinian motif of homo incurvatus in se and Kierkegaard’s concept of defiant despair in Western thought can be read together on the common ground of the subject’s positioning of its own desire and will against a transcendent norm, and they provide a systematic framework for the volitional roots of theological objection. Following a conceptual and comparative method, the study distinguishes the logical validity of the problems from the existential orientations that carry them. This distinction operates through three modes, namely the logical-conceptual problem, the evidential problem and existential protest. The mode of existential protest renders visible the human desire and experience behind the objection. The proposed analysis does not touch the validity of the first two modes; exhibiting the psychological origin of an objection implies no judgment about its truth value. The analysis is also symmetrical, acknowledging that theistic belief may likewise draw on similar structures of desire. By showing that the epistemic position of both belief and objection is not independent of desire, it opens a new ground of discussion for volitional approaches in the epistemology of religion (Moser). The direction of Feuerbachian and Freudian projection accounts is thereby reversed, and the possibility that objections to God are bound up with determinate structures of desire is opened to discussion.