Akademik Veri Yönetim Sistemi
Adana Hacı Sabancı Organize Sanayi Bölgesi Bölge Müdürlüğü , Mayıs 2025
Türkiye, krom yatakları bakımından zengin bir
ülkedir ve krom metali ve ferrokrom alaşımının ekonomik olarak üretilebildiği
tek mineral ise kromittir. Türk kromit cevherleri; karbon tarafından kolay
indirgendiğinden metal kurtarma veriminin yüksek olması, tüvanan olarak direkt
ferrokrom üretiminde kullanılabilmesi, düşük silisyum içeriği nedeni ile
kaliteli metal (FeCr) üretme imkanının olması, yüksek Cr/Fe oranından dolayı
yüksek tenörlü metal elde edilmesi, sert olmasının daha az tozlaşmaya yol
açması ve cürufun rahat çalışılabilir olması nedenleri ile piyasa avantajı
sağlamaktadır. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının verilerine göre Türkiye'nin
krom cevheri üretimi 2022 yılında bir önceki yıla göre %19 artarak yaklaşık 8,28
milyon ton olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılında ise %1.5’lik bir düşüşle 8,16
milyon ton üretim yapılmıştır. Türkiye
üretmekte olduğu kromitin bir kısmını cevher ve ara-uç ürün olarak ihraç
etmektedir. 2023 yılında yaklaşık 1,55 milyon ton ürün ihraç edilirken yalnızca
123 bin ton ithalat gerçekleştirilmiştir. Türkiye Maden Mühendisleri odası
verilerine göre uluslararası piyasalarda 2025 yılı Türk kromit cevher fiyatı (%
46-48 Cr2O3, parça) ton başına satış fiyatı 395-410 dolar olarak belirlenmiştir. Uluslararası
piyasalarda artan metalik maden fiyatları ve stratejik madenler için, üretici
ülkeler daha fazla katma değer sağlamak amacı ile ihraç edilen maden ve
konsantrelerle ilgili çeşitli tedbirler almış ve almaya devam etmektedirler. Hindistan ihraç edilen 1 ton
krom cevheri için 50 dolar vergi uygulaması getirmiştir. 2025 yılı itibari ile
düşük karbonlu ferrokrom satış fiyatı nakliye masrafları hariç Çin’de ton
başına 2500 ile 4000 dolar arasında yüksek karbon ferrokrom fiyatları ise ton
başına 1700 ile 2000 dolar arasında değişmektedir Anlaşılacağı gibi dünyada söz sahibi olmak
isteyen ülkeler yer altı zenginlikleri olan cevherlerini daha değerli
inovatif kimyasal ürünlere dönüştirmek
için alternatif üretim yöntemleri geliştirerek ülke cevherlerini dünyaya daha
katma değeri yüksek arz etmeye çalışmaktadır.
Düşük karbonlu ferrokrom yüksek sıcaklık oksidayonuna
ve korozyona dayanıklı yüksek kaliteli çeliklerin üretiminde en çok kullanılan
demir alaşımı olarak bilinir. Ferrokrom sektöründe, işletme maliyetleri dört
farklı maliyet faktörüne ayrılabilir. Avrupa şartlarında bunların maliyet
faktörleri ve etkileri sırası ile kromit cevheri % 30, elektrik %30, indirgeyici
madde % 20 ve diğer giderler %20, şeklinde sıralanabilir. Bu rakamlardan işletme maliyetlerinin yaklaşık
yarısını elektrik ve indirgeyici maddenin oluşturduğu görülmektedir. Günümüz
teknolojisine göre düşük karbonlu ferrokrom üretiminde yaklaşık 8.200 kWh/t
enerji tüketimi olup, alaşımının daha ekonomik ve yüksek hızda üretim olanağı
sağlayan araştırma ve endüstriyel proseslere olan ilgi her geçen gün
artmaktadır. Yüksek karbonlu ferrokrom üretimi için enerji gereksinimi ton
başına 40 - 59 GJ olup sera gazı emisyonu ise ton başına 1,8 -5,5 ton CO2
gazıdır. Paris iklim anlaşmasına göre artan çevre sorunları ve yakın gelecekte
karbon ayak izi oranına göre getirilecek ek yükümlülükler de düşünüldüğünde
çevreye zararı minimum olan üretim yöntemlerini araştırılması ve bilgi
birikiminin sanayiye aktarılması son derece önemlidir. Bu motivasyonlarla
Kayseri Pınarbaşı bölgesi Demircili işletmesinde krom cevheri üretimi yapan Elmacı
Madencilik A.Ş. girişimi ve teşvikleri ile bir üniversite sanayi işbirliği
gerçekleştirilmiştir.
Bu proje çalışmasında, kendiliğinden ilerleyen yüksek sıcaklık sentezi (SHS; self propagating high temperature synthesis) yöntemi ile katma değeri her geçen gün artmakta olan düşük karbonlu ferrokrom sentezinin üretim şartları optimize edilerek her bir girdi malzemesinin reaksiyon verimine etkisi araştırılmıştır. Yöntem basit ve düşük yatırım maliyetine sahip olmasına rağmen düşük karbonlu ferrokrom üretiminde kullanımı ile ilgili çalışmalar çok azdır. Projede ilk defa hammadde olarak dünyanın en yüksek tenör değerlerinden birine sahip ağırlıkça %54-56 Cr2O3 kromit cevheri kullanılmıştır. Krom (III) oksit içeriğinin yüksek silisyum (IV) oksit içeriğinin düşük olması reaksiyon sonucu oluşan ferrokrom alaşımın kalitesini artırmaktadır. İndirgeyici olarak geleneksel yöntem aksine alüminyumun kullanılması oluşan ferrokrom alaşımının düşük karbonlu olmasına ayrıca reaksiyon esansında oluşan Al2O3 ün yüksek oluşum enerjisi sayesinde reaksiyonun dışarıdan enerji almadan kendiliğinden ilerlemesini sağlamaktadır. Düşük karbonlu ferrokrom üretimi için laboratuvar ve pilot ölçekli deneylerde kullanılan hammaddeler ve kimyasal maddelerin özellikleri aşağıda belirtilmiştir.